Amérikining qimmet qarishi

ئامېرىكىنىڭ قىممەت قارىشى



(تاھىر ئىمىن)

ھەرقانداق قىممەت قاراشنى ئوخشاش قوبۇل قىلىدىغان ياكى مۇستەقىل ئورتاق قىممەت قاراش بولمىغان دۆلەت ياكى مىللەت تەدرىجىي يوقىلىدۇ.
--- بىل پەررى(ئامېرىكا قىممەت قاراش مۇتەخەسسىسى)

قىستۇرما:
ئامېرىكا قىممەت قارىشىنى چۈشىنىش ئارقىلىق ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ ئامېرىكا تەرەققىياتىدىكى رولىنى چۈشىنىش، ئۆز قىممەت قارىشىمىزنىڭ نېمىلىكى ۋە ئۇنىڭ رولى ھەققىدە ئويلىنىش مەقسىتىگە يىتىش ئاددىي مەقسەتلەرنىڭ بىرى.
سۈزۈك چۈشىنىش ئۈچۈن، ئەسلى ماتېرىيالنى ئەينەن سۇنۇشنى مەقسەت قىلساممۇ، ئەمما ئۆزۈمنىڭ بايان قىلىش ئۇسلۇبۇمغا ماس ئەسلى ئەسەر تاپالمىغاچقا، تاللاپ مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللاردىن نەقىلى قىلدىم. ئەينى نۆۋىتىدە گەپ قىستۇردۇم.
بۇ ماتېرىياللارنى ئىنگلىز تىلى مۇئەللىملىرى قوشۇمچە پايدىلىنىش ماتېرىيالى سۈپىتىدە سۆزلەپ ئۆتۈشكە بولىدۇ!


1- ئورتاق قىممەت قاراشنىڭ رولى
2- ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ مەنبەسى
3- ئامېرىكا قىممەت قارىشى
4- ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ بازىرى


1- ئورتاق قىممەت قاراشنىڭ رولى

«ئايرىلغاننى ئېيىق يەر، بۆلۈنگەننى بۆرە»

تېخنىكا تەرەققىي قىلىپ مىسلىسىز نەتىجىلەرگە ئېرىشىۋاتقان بولسىمۇ، ماددىي بۇيۇملار تۇرمۇشىمىزغا چوڭقۇرلاپ سىڭىپ كىرىۋاتسىمۇ، كىشىلەرنىڭ كاللىسىنى(ئوي-خىيالىنى) ئىگىلەشكە ئۇرۇنۇۋاتقان تۈرلۈك-تۈمەن ۋاقىتلىق ئېقىم-ئىزىملار كۆپىيىۋاتقان بولسىمۇ، دۇنيا قاراش، قىممەت قاراشلار ئىدېئولوگىيە سۈپىتىدە يەنىلا كۈچلۈك تەسىرىنى ساقلاپ كېلىۋاتىدۇ. كىشىلەرنىڭ زۆرۈر ئېھتىياجى ماددىي نەرسىلەرگە باغلانغان بىلەن، قانداق ماتېرىيال تاللاش، ئۇنىڭغا قانداق ئېرىشىش، قانداق پايدىلىنىش قاتارلىق ماھىيەتلىك ئەمەلىيەتلەر يەنىلا شۇ ئىدېئولوگىيە، قىممەت قاراشلارنىڭ بەلگىلىشى ئارقىلىق قارار قىلىنىۋاتىدۇ. كىشىلەر نەدىلا بولۇپ، نېمىلا قىلمىسۇن، ئۆزى ھېس قىلسۇن ياكى ھېس قىلمىسۇن، ئاڭنىڭ، قىممەت قاراشنىڭ تەسىرىدە ھەرىكەت يۆنىلىشنى بېكىتىپ كەلدى. قىممەت قاراش- شەخسكە نىسبەتەن ئېيتقاندا خۇددى ئۇ ھازىرلىغان ئىقتىدارغا ئوخشاش تۇرمۇش سەۋىيىسى، مۇناسىۋەت دائىرىسى، پائالىيەت ئالاھىدىلىكى، خاراكتېرى. مۇۋەپپەقىيىتى ھەتتا بىر پۈتۈن ھاياتى-تەقدىرىگە تەسىرگە كۆرسىتىدۇ. بىر توپقا نىسبەتەن ئېيتقاندا، قىممەت قاراش-تەرەققىياتنىڭ، مۇنداقچە ئېيتقاندا شۇ توپنىڭ مەۋجۇتلۇقنىڭ ئالدىنقى شەرتى. بىر مىللەت ياكى دۆلەت –زېمىن ياكى تىل ئورتاقلىقى تۈپەيلىدىن ئورتاق سىياسىي ئىدىيە شەكىللىنىشنىڭ مۇھىم بىر شەرتى بولغان مەنپەئەت بىرلىكىنى ھازىرلىغان بولىدۇ. بۇ خىل توپقا نىسبەتەن ئومۇمى ھەرىكەت قائىدىسى بولالايدىغان ئورتاق قىممەت قاراش ھەرقانداق نەرسىدىن مۇھىم.

بىر خەلق ئورتاق قىممەت قاراش، ئورتاق مەنپەئەت- تەقدىر ئاساسىدا شەكىللەندۈرگەن بىرلىك پۇختا بولغان بىرلىك بولۇپ، بۇ خىل ئورتاقلىققا ھەرىكەت ئورتاقلىقى قوشۇلسا ئۇلار كۆزلىگەن نىشانغا يىتىشنىڭ ئىنسان قولىدىكى شەرتىنى ھازىرلىغان بولىدۇ.
تارىخ مۇنۇلارغا شاھىت بولۇپ كەلدى:
ئەقىللىق دۈشمەن دەل مۇشۇنداق يەردىن تۇتىدۇ:
1- ئېتىقاد، قىممەت قاراش بىرلىكىنى پارچىلاش ئارقىلىق، بىر توپنىڭ كۈچىنى، مەدەنىيەت يىلتىزنى ئىدىيە توقۇنۇشى ئارقىلىق ۋەيران قىلىدۇ.
2- مەنپەئەت بىرلىكىنى پارچىلايدۇ، توپ ئىچىدە بىر قىسىم كۈچلەرنى ئىقتىساد، ھوقۇق ۋە ماددىي ئاساس بىلەن تەمىنلەپ، ئومۇمى توپتىن ئايرىپ چىقىدۇ. كۈچسىز توپنى بولسا ھەرخىل تۈرگە ئايرىپ خورىتىدۇ.
3- بارلىق ئورتاق مەدەنىيەت ھادىسىلىرىنى پارچىلايدۇ، تىل، ئەنئەنە، ئەخلاقى يوسۇن، مائارىپ،....... شۇنىڭ بىلەن توپنىڭ ئارزۇسى ۋە ھەرىكەت- پائالىيىتى ئورتاقلىقنى يوقىتىدۇ. بىر-بىرىگە مەسئۇل بولمايدىغان، كۆيۈنمەيدىغان بۇنداق توپنى كىچىك بالىمۇ باشقۇرىدۇ، چۈنكى ئۇلار ئۆز-ئارا توقۇنۇشىدۇ. ئىدىيە ۋە مەنپەئەتى ئوخشىمىغان بۇ كىشىلەر «نېمە ئۈچۈن مۇشۇنداق بولىدۇ، بۇنى ئۆزگەرتمەمدۇق؟» دەپ ئەمەس، «خەپ، سىنى» دەپ ئۆتۈپ كېتىدۇ.

بۈگۈنكى زاماندىمۇ ئۆتمۈشتىن بىرى ئورتاق تارىخى قىسمەتلەرگە ئىگە توپ-ئوخشاش سىياسىي ۋە ئىقتىسادى سىنىپلارغا ئايرىلىپ كەلدى.
دۇنيادىكى ئاساسى دىنلاردىن بولغان ئىسلام دىنى، خرىستىئان دىنى، ئورتودوكس دىنى، بۇددا دىنلىرىنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىدىن ئۆز مەسلەكداشلىرى بىلەن ئىتتىپاقلىشىپ، باشقىلاردىن مۇداپىئەلىنىش ياكى قارشى تۇرۇشنى تەشەببۇس قىلغانلىقى بۈگۈنكى دۇنيادا دۇنيا قاراشنىڭ ھېلىھەم ھەممىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان زور ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچ ئىكەنلىكىنى نامايىش قىلىپ تۇرۇپتۇ. كوممۇنىزم داھىيلىرى: «پۈتۈن دۇنيا پرولېتارلىرى بىرلىشىڭلار !»دېگەن بولسا، خرىستىئان دىنى«قېرىندىشىڭنى ئۆزۈڭدىنمۇ ئەزىز بىلىپ سۆي»، ئىسلام دىنى «بارچە مۇئمىنلار قېرىنداشتۇر»دەپ تۇر ئىچىدە ئومۇملاشتۇرۇپ خىتاب قىلغان.
دىنى ئەقىدە كىمنىڭ دوست، كىمنىڭ دۈشمەن ئىكەنلىكىنى مەنپەئەت نۇقتىسىدىن ئەمەس، ئىشىنىدىغان مەبۇد نۇقتىسىدىن ئايرىيدۇ
كۆپچىلىك مۇسۇلمانلار ئاممىسى «ئاللاھ ئۈچۈن ياشاش، ئاللاھ ئۈچۈن ئۆلۈش» ئەقىدىسىگە ھېلىھەم مەھكەم ئەقىدە قىلىدۇ. ھەم نۇرغۇنلار شۇ ئەقىدە يولىدا ئۆزلىرىنى پىدا قىلىشىۋاتىدۇ. ئەقىدە ئۈچۈن قۇربان بېرىش- پەقەت ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان مۇسۇلمانلارنىڭلا قولىدىن كۈلىدىغان ئىش بولۇپ قالدى- دەپ قاقشايدۇ بەزى خرىستىئان مىسسىئونىرلار.
دىنى ئېتىقاد قىزغىنلىقى ئەزەلدىن-تەنتەربىيە مۇسابىقىلىرىگە بولغان قىزغىنلىق، ئىلىم-پەنگە بولغان قىزغىنلىق، مۇھەببەت- ھېسسىيات قىزغىنلىقى، سەنئەت-مۇزىكىغا بولغان قىزغىنلىقتىن ھالقىپ كەلسە كەلدىكى، چۈشۈپ قالمىدى.
ئەقىدە-ئېتىقادنىڭ جاندىن ئەزىز بىلىش بىلەن ئېتىقادقا پەرۋا قىلمايدىغان ئىككى يۇقىرى قۇتۇپ
مەۋقەنى ئورتاق رەت قىلىدىغانلار دۇنيادا كۆپ ساننى ئىگىلىسە كېرەك. ئەمما شەخسنىڭ بىر كىشىلىك مۇۋەپپەقىيىتى بولسۇن ياكى بىر خەلقنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى بولسۇن، بىر مۇقىم قىممەت قاراشنىڭ رولىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان كىشىلەر مۇتلەق كۆپ ساندىكى كىشىلەردۇر.
بىز گېپىنى قىلىۋاتقان قىممەت قاراش –ئاشۇ دىنى، سىياسىي ئەقىدىنى مەركەز قىلغان ئىدىيىلەرنىڭ يىغىندىسى، كىشىلەر ئاشۇ قىممەت قاراش بىلەن ھۆكۈم قىلىدۇ، تاللايدۇ، بىرلىشىدۇ. ئايرىلىدۇ. ھەرىكەت قىلىدۇ، ئۇتۇق قازىنىدۇ، مەغلۇپ بولىدۇ. ياخشى-ياماننى، توغرا-خاتانى ئايرىيدۇ. قىممىتىگە باھا بېرىدۇ.
قىسقىسى كىملىكىمىزنى قىممەت قارشىمىز بەلگىلەيدۇ. قىممەت قاراش- بىزنى بىز قىلىدىغان ئاساسلارنىڭ ئاساسى!!!
مەۋجۇتلۇق-بىرلىك-مەدەنىيەت ئورتاقلىقى-ئىقتىسادى ئاساس-


2- ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ مەنبەسى

ئامېرىكا- غەرب دۇنياسىنىڭ بىر تەركىبى، ئامېرىكا قىممەت قارىشى-بىر پۈتۈن «غەرب قىممەت قارىشى» دەپ ئاتىلىدىغان ئومۇمى گەۋدە بىلەن ماھىيەتلىك ئورتاقلىققا ئىگە. چۈنكى ئامېرىكىلىقلار غەرب ئەللىرىنى تەشكىل قىلىدىغان ياۋروپادىن كېلىشكەن ۋە تەرەققىي قىلىشقان. ئامېرىكا قىممەت قارىشى –غەرب قىممەت قارىشىنى مەنبە قىلغان.
غەرب ئالىملىرى -خرىستىئان دىنى ئاساسى قىممەت قاراشلىرىنى ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ يىلتىزى ۋە ئاساسى مەنبەسى دەپ قارايدۇ. ئامېرىكىنىڭ يارىتىلىش ھېكايىسى ئۇچ قىسىمغا بۆلۈنىدۇ؛ئۇلار تاۋاپ قىلىش ھەرىكىتى، ساپلىغۇچىلار ھەرىكىتى ۋە ئامېرىكا ئىنقىلابىدىن ئىبارەت بولۇپ، خرىستىئان دىنى بۇلارغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتكەن.
ئامېرىكىلىقلار دىنى ئەقىدىگە غەربتىكى ھەرقانداق دۆلەت پۇقرالىرىدىن بەكرەك مايىل بولۇپ، ساداقەت ئەھدىسىدە: «تەڭرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى دۆلەت»دەپ يېزىلغان. ئامېرىكا- دۇنيادىكى دۆلەت پۇلىغا (بىز تەڭرىگە ئىشىنىمىز) دەپ «گات-تەڭرى» سۆزىنى يازغان بىردىنبىر دۆلەت، مەشھۇر ھۆكۈمەت بىنالىرىغا ئىنجىلدىن ئۈزۈندىلەر يېزىلغان.
دىن (خرىستىئان دىنى)، پەلسەپە (غەرب پەلسەپىسى)، سىياسىي يول (ھاكىمىيەت بىلەن دىن ئايرىۋېتىلگەن سىياسىي تۈزۈلمە) ۋە ئىلىم-پەندىن ئىبارەت تۆت مەنبەدىن بىرىككەن قىممەت قاراش- 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا شەكىللەنگەن ياش ئامېرىكا دۆلىتىگە كۆچۈپ كەلگەن ياۋروپا كۆچمەنلىرىنىڭ تۇرمۇشى ۋە روھى دۇنياسىنىڭ قاتلام-قاتلاملىرىغا سىڭىپ كىرىپ، ئامېرىكىلىقلارنىڭ بۈگۈنگە قەدەر دۆلەت ۋە شەخس ھاياتىدا داۋاملىق كۈچلۈك يېتەكچى رولىنى ساقلاپ كەلمەكتە.

ئامېرىكىلىقلارنىڭ قىممەت قارىشىنى كىشىلەر دائىم مۇنۇ تۆت ئىشنى مەنبە قىلىپ، تەرەققىي قىلغان دەپ قارايدۇ:
1- پىروتىستانتلار ئىسلاھاتى (16-17-ئەسىرلەر)
2- ئويغىنىش ھەرىكىتى (18-ئەسىر)
3- سانائەت ئىنقىلابى(18-19-ئەسىرلەر)
4- غەربكە كۆچۈش ھەرىكىتى(17-19-ئەسىرلەر)
(مەنبە: «ئامېرىكىغا نەزەر›)


1-پىروتىستانلار ئىسلاھاتى(16-17ئەسىرلەر)

16-ئەسىر ئىسلاھات ھەرىكىتىدىن بۇرۇن ياۋروپادا پادىشاھ پۈتۈن ساھەگە قول سوزۇپ، ھاكىممۇتلەقلىق سىياسىي تۈزۈلمە يۈرگۈزۈپ كەلگەن.
«پىروتىستانلار ئىسلاھاتى 1517-يىلى رىم كاتولىك دىنى پوپى مارتىن لىيۇتىر تەرىپىدىن قوزغالغان ھەرىكەت بولۇپ، شۇ يىلى مارتىن لىيۇتىر چېركاۋنىڭ بىر قاتار دىنى تەلىملىرى ۋە ئىجرا سىياسەتلىرىگە قارشى تۇرغان. لىيۇتىر: كىشىلەرنىڭ ئۆزىنىڭ دىنى ئېتىقادىنى تاللاش ئەركىنلىكى بولۇشى كېرەك، دىنلار مەجبۇرى يوسۇندا ئەمەس، كىشىلەرنىڭ ئەركىن تاللىشى بويىچە قوبۇل قىلىنىشى كېرەك، دەپ قارىغان، چېركاۋنىڭ ھوقۇقىغا، مەجبۇرى دىنى ئىبادەتلەرگە قارشى تۇرغانلىقتىن دىنى ھوقۇقىدىن ئېلىپ تاشلانغان لىيۇتىر گېرمانىيىدىكى قوللىغۇچىلىرى بىلەن ئىسلاھات ئىلىپ بېرىشقا مەجبۇر بولغان. ئۇ نۇرغۇن يىڭى ئىدىيە ۋە تېمىلار ھەققىدە ئىزدەنگەن ۋە تەتقىق ئىلىپ بارغان. شۇ ئىدىيىلەردىن بىرى :چېركاۋنى ھاكىمىيەتتىن ئايرىۋېتىش بولۇپ، لىيۇتىر :ھۆكۈمەت بۇ دۇنيالىق ئىشلارنى بىر تەرەپ قىلىش كېرەك، تەڭرى بولسا مەنىۋى ئىشلارغا يېتەكچىلىك قىلىشى كېرەك دەپ قارىغان. ئۇ :«ھەممە ئادەمدە ئاڭ ئەركىنلىكى بولۇشى، ھەممە كىشىنىڭ ئۆز ئېتىقادىنى تاللاش ئەركىنلىكى بولۇشى، دۆلەت دىنى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىقى كېرەك» دەپ قارىغان. باشقا ئىسلاھاتچىلارمۇ لىيۇتىرنىڭ قارىشىغا قوشۇلدى. «ئىسلاھات ھەرىكىتى 1517-يىلى باشلىنىپ، ناھايىتى تىزلا پۈتۈن ياۋروپانى قاپلىدى.... ئىسلاھات ھەرىكىتى خۇددى قايتا ئويغىنىش ھەرىكىتىگە ئوخشاش، دىنغا بولغان يېڭىچە كۆز-قاراشنىڭ مۇقەددىمىسىگە بەلگە بولدى، چېركاۋ بەلگىلىگەن دىنى ئىبادەتلەرگە سادىق بولۇشتىن كۆرە، شەخسنىڭ ئەركىن ئېتىقادى ياۋروپا پىروتىستانلىرىنىڭ دىنى ھاياتى بولۇپ قالدى.... يەرلىك دىنى يىغىلىش ۋە چېركاۋلار دۆلەت ھالقىغان دىنى مەھكىمىنىڭ ئورنىنى ئالدى»
(مەنبە: «غەرب مەدەنىيىتى» ناملىق كىتاب، پىررى چەس، ئىنگلىزچە، 295-بەت. )
جون كالۋىن (1509-64) شۋېتسارىيىلىك پوپ «خرىستىئان دىننىڭ ئەقىدە ئاساسلىرى» ناملىق كىتاب يېزىپ، «ئەگەر ھۆكۈمەت باشلىقلىرى تەڭرىنىڭ ئەمرىگە خىلاپلىق قىلسا، كىشىلەرنىڭ ئۇلارغا بويسۇنماسلىق ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيىتى بار دەپ يازدى. ئۇ ئىنجىلدىن دەلىل كۆرسىتىپ، ئەگەر سىياسىي رەھبەرلەر خۇداغا قارشى تۈزۈملەرنى ئوتتۇرىغا چىقارسا، ئۇلارغا قەتئىي بويسۇنۇشقا بولمايدۇ دېدى. بۇ بايانلار ياۋروپادا 2 ئەسىردىن كۆپرەك مۇھاكىمىگە سەۋەب بولدى. بەزى ئىسلاھاتچىلار ئۆلتۈرۈلدى... 1535-يىلى ئەنگلىيە پادىشاھى ھىنرى VIII ئەڭ ئالىي مەسلىھەتچىسى ئالىم توماس مۇرنى ئولتۇردى. ئىسلاھات ھەرىكىتى داۋاملىق تەرەققىي قىلدى. دىنى ئىسلاھات نامىدا تەشكىلات ۋە گۇرۇپپىلار قانات يايدى. مەسىلەن گېرمانىيىدە:لىيۇتىرچىلار، فرانسىيىدە خۇگىنوتىسلار، شوتلاندىيىگە ئوخشاش باشقا جايلاردا پىرەسبىتىرىيانلار بارلىققا كەلدى. ئەنگلىيىدە ئۆزىنى «ساپلاشتۇرغۇچىلار» دەپ ئاتىغان يەنە بىر ئېقىم بارلىققا كەلدى. بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ باشلىقلىرى ئەگەشكۈچىلەرگە :«ھەر بىر شەخسنىڭ خۇدانىڭ ئالدىدا شەخسى مەسئۇلىيىتى بار» لىقىنى، «ئاڭ ئەركىنلىكى» ۋە «ھەممە ئادەمنىڭ باراۋەر ئىكەنلىكى»نى تەشۋىق قىلىشتى، ئۇلار : «ھەممە ئادەم باراۋەر، چۈنكى ئىنجىلدا تەڭرى ھەممە ئادەملەرنى ئۆزىنىڭ شەكلىدە ياراتقان دېيىلگەن»دەپ ئۆگەتتى.» ( «ئامېرىكىغا نەزەر»، ئاپتورى بىل پىررى، 12-بەت
سىنىپلارغا، گۇرۇھلارغا ئايرىلىپ كەتكەن ئەينى ياۋروپا جەمئىيىتىدە پەقەت پادىشاھ، دىنى كۈچلەر، ئاقسۆڭەكلەرلا ئالىي مەنپەئەتتىن بەھرىمەن بولۇپ كەلگەن ئىدى.
سودىگەرلەر، ئىجتىمائىي ئورنى دىنى ھۆكۈمەت ۋە ئاقسۆڭەكلەر تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنمىغان مەنپەئەت ئىگىلىرى بولۇش سۈپىتىدە ئۆز ئورنىنى تىكلەش ئۈچۈن ھۆكۈمەت ۋە ئېسىلزادىلەر تەبىقىسى بىلەن رىقابەتلىشىشكە يۈزلەندى. ئۇلار ئۆز مەنپەئەتىنى پەقەت ئۆزىلا قوغدىيالايدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى. (يۇقىرىقى كىتاب، 13-بەت)
ئىسلاھات ھەرىكەتلىرى ئۈزەلمەي مەيدانغا كەلدى، تۈرلۈك ئېقىملار شەكىللەندى. «-18ئەسىردە شىمالى ئامېرىكىدىكى ئەنگلىيە مۇستەملىكە قىلغان جايلاردىكى خەلق-1620-يىلى «تاۋاپچىلار» تەرىپىدىن يېزىلغان «ماي گۈلى ئەھدىسى»گە كىرگۈزۈلگەن «بىز پەقەت ئۆم بولۇپ ياشايمىز»، «بىز پەقەت ئادىل ۋە باراۋەر قانۇن ئاستىدىلا ياشايمىز» دېگەن ئەقىدىگە ئىشىنىدىغانلاردىن ئىدى. «تاۋاپچىلار»دىن كېيىن «تازىلىغۇچىلار» ئوتتۇرىغا چىقتى. ئۇلار: «كىشىلەر ئەركىن بولۇشى، ئەمما ئۆز قىلمىشىغا مەسئۇل بولۇشى كېرەك» دېگەننى تەرغىب قىلدى. شەخس ھوقۇقىنى، تەڭرى قانۇنىنى، ۋە باراۋەرلىك مەزمۇنىنى تەشۋىق قىلدى». (يۇقىرىقى كىتاب). ئامېرىكا دىن ئىبارەت يىڭى زېمىن شەخسنىڭ ئىقتىسادى ئاساسى ۋە غۇرۇرىنى تىكلەشكە شارائىت ھازىرلاپ بەردى. ئۇلارنىڭ مەشھۇر «خىزمەت قائىدىسى»نىڭ بىر سۆزى-(ھەر بىر خىزمەت خۇددى تەڭرى ئۈچۈن قىلىنغاندەك ياخشى قىلىنىشى كېرەك» روھى ئۇلارغا ئۇتۇقلۇق ئەمگەك نەتىجىسى ئاتا قىلدى. «ئۇلار يەنە خەلقنى ئەزگەن ھۆكۈمەتكە قارشى تۇرۇش ئارقىلىق غەلىبىگە ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقىغا ئىشەندى». (يۇقىرىقى كىتاب)
مۇستەملىكە زېمىنلاردىكى مەكتەپلەردە ئوقۇتۇلغان بۇ ئىدىيىلەر ئىنگلىزلارغا ياقمىدى. ئەنگلىيە پادىشاھى شىمالى ئامېرىكا مۇستەملىكە زېمىنلىرىنى قوغدىمايدىغانلىقىنى جاكارلىغاندىن كېيىن، مۇستەملىكە خەلق ئۆزلىرى ئۇيۇشۇپ، ئاشۇ ئۆگىتىلگەن مۇھىم ئىدىيىلەرنى شتات ۋە يەرلىك ئاساسى قانۇنلارغا يېزىپ كىرگۈزدى، ۋىرگىنىيە شتاتلىق ئاساسى قانۇنغا : «ھەممە ئادەم تۇغۇلۇشىدىنلا باراۋەر ھالدا ئەركىن ۋە مۇستەقىل بولىدۇ» دەپ يېزىلدى. كېيىن توماس جىففىرسون ئامېرىكا مۇستەقىللىق خىتابنامىسىغا «بىز بۇ ھەقىقەتلەرگە شەكسىز ئىشىنىمىزكى، ھەممە ئادەم باراۋەر يارىتىلغاندۇر» دەپ يازدى.
تۇنجى قېتىم تولۇق ئامېرىكا تارىخىنى يېزىپ چىققان ئامېرىكا تارىخچىسى جورجى بانكىروفىت (1891-1800) «ئامېرىكا تارىخى، ئامېرىكا قۇرۇقلۇقىنى بايقاشتىن باشلاپ» دېگەن ئەسىرىدە مۇنداق يازغان: 1776-يىلىدىكى ئامېرىكا ئىنقىلابى تىپىك كونا دىنى جەمئىيەت تەلىماتىنىڭ ئۇسۇل- ۋاسىتىلىرى بىلەن بولغان بولۇپ، مۇستەقىللىق ئىنقىلابى-كونا دىنى جەمئىيەت ئالىمىنىڭ كېيىنكىلەرگە ئۆگەتكەن پرىنسىپلىرىنىڭ تەبىئىي نەتىجىسىدىن ئىبارەت». شۇ دەۋردىكى ئەنگلىيىنىڭ سىياسىي داھىيلىرى بۇنىڭ راستلىقىنى تەستىقلاشقان، ۋىلىيام جونىس پادىشاھ جورجى IIIگە مۇنداق دېگەن: «بۇ ئۇرۇش باشتىن ئاخىرى كونا دىنى تەلىماتنىڭ تەسىرىدىن بولغان ئۇرۇشتىن باشقا نەرسە ئەمەس». «خرىستىئان دىنى ئامېرىكىنىڭ مەدىنى قىممەت قاراش سىستېمىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا ئاساسى رول ئوينىدى»(ئامېرىكىغا نەزەر، بىل پەررى)، ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىقىدىن باشلاپ، دۆلەت تۈزۈمىگىچە، قانۇن ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشقىچە دىننىڭ تەڭرىگە ئىشىنىش، شەخسى ئەركىنلىكنى تەڭرى بەرگەن ھوقۇق دەپ ئەتىۋارلاش... ھەممىسىگە قەدەر دىنى ئەقىدە ۋە دىنى تەلىماتنىڭ، يەنى دىنى قىممەت قاراشنىڭ تامغىسىنى باستى.
پىروتىستانلارنىڭ دىنى ئىسلاھاتى كېيىكى دەۋرلەرگە كەلگەندە ياۋروپادا مەيدانغا كەلگەن ئويغىنىش، گۈللىنىش، ئاقارتىش ھەرىكەتلىرىنىڭ ئاۋانگارتى بولۇپ قالدى. (دۇنيا مەدەنىيەت تارىخى، )

2-ئويغىنىش ھەرىكىتى (18-ئەسىر)

ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ ئىككىنچى مەنبەسى-ياراتقۇچىلىرى ياۋروپادىكى يازغۇچى ۋە مۇتەپەككۇرلار بولغان، تارىختا ئۆز ئىسمى بىلەن ئاتالغان ئاز ساندىكى ھەرىكەتلەرنىڭ بىرى بولمىش ئويغىنىش ھەرىكىتى بولۇپ، بۇ يازغۇچى ۋە مۇتەپەككۇرلار ئۆزلىرىنى باشقىلاردىن كۆپ مەدەنىيەتلىك، ئىلغار دەپ قارىغان. ئۇلارنىڭ مەقسىتى-يىڭى ئىدىيە ھەققىدە مۇنازىرە قىلىش ۋە ئەسەر يېزىش ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنى ئويغىتىشتۇر.
ئۇلارنىڭ ھەرىكىتى تېخىمۇ گۈزەل دۇنيا بەرپا قىلىش ئۈچۈن لوگىكا، ئەقىل-پاراسەت ئىشلىتىشنى مۇھىم نۇقتا قىلغان. ئىلمى بايقاشلار ئىنسان مېڭىسىنىڭ چەكسىز يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىشارە قىلغاندىن كېيىن، ئويغىتىش ھەرىكىتىنىڭ پائالىيەتچىلىرى ئىنسان ئەقلى باشقا ھەرقانداق نەرسىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ، چۈنكى ئىنسان تەڭرىنىڭ ئەڭ كاتتا ياراتمىسى دېيىشتى، بارغانسېرى ئەقلىيلەشكەن، ئىلمىيلاشقان ئاقارتقۇچىلار دىنسىزلىشىشقا قاراپ يۈزلەندى. ئۇلار پەقەت پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشكە ئۆزلىرىنى بېغىشلىغاندىلا، كەلگۈسىنىڭ، ئۆز ھاياتىنىڭ كاتتا ئۆزگىرىشلەرنى ياسايدىغانلىقىغا شەكسىز ئىشەندى. كەلگۈسىگە بولغان ئۈمىدۋارلىق ۋە يۈزلىنىش ئۇلارنى بارلىق كونا ئەنئەنىلەرنى ئىنكار قىلىشقا ئىلىپ باردى. شۇندىن كېيىن ئۇلار ئوتتۇرا ئەسىر(1500-500) دىن بىرى مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن جەمئىيەتتىكى ئىككى ئاساسى كۈچ –ھۆكۈمەت ۋە رىم كاتولىك چېركاۋىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلماقچى بولۇشتى. بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ ئەنگلىيە ۋە فرانسىيىدىكى شەكلى ئوخشىمىدى. فرانسىيىدە ئويغىنىش ئاساسلىقى خرىستىئان دىنىغا قارشى ئىلىپ بېرىلدى. كاتولىك چېركاۋى پىروتىستانلارغا كۈن بەرمىدى. چېركاۋ بىلەن ھۆكۈمەت جەمئىيەتنى پۈتۈنلەي ئۆز كونتروللۇقىغا ئالغان ئىدى. ئويغاتقۇچىلار بۇنىڭغا قارشى تۇردى. ئويغاتقۇچىلارنىڭ ئەركىنلىك، باراۋەرلىك ۋە ھەممىنىڭ قېرىنداشلىقى دىن ئىبارەت ئۈچ ئاساسى نىشانى ئىنجىلدىن كەلگەن ئىدى. بىراق فرانسىيە ئاقارتقۇچىلىرى جەمئىيەتنى ئىسلاھ قىلىش ئۈچۈن ئىنجىلنى ئىشلەتمىدى. ئۇلار ھەقىقەت ۋە سەپسەتە، توغرا-خاتا ھەققىدە مۇستەقىل ئىدىيە تۈزۈلمىسى تەرەققىي قىلدۇردى. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئىدىيىسىگە قارشى تۇرغۇچىلارنى ئۆلتۈرۈشكە تېگىشلىك دۈشمەن دەپ قارىغاچقا فرانسىيە ئىنقىلابىدا(1799-1789)نۇرغۇن بىگۇناھ كىشىلەر ئۆلۈپ كەتتى. پارىژ ۋە باشقا شەھەرلەردە قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلدى. كىشىلەر تاكى ئويغىنىش ھەرىكىتى تەشەببۇسچىلىرىدىن بىرى گېنېرال ناپالىئون بۇناپارت دىكتاتور بولغۇچە ئارىلىقتا ساراسىمىدە ياشىدى.
ئەنگلىيىدە بولسا نۇرغۇن خرىستىئان ئالىم ۋە مۇرىتلار ھۆكۈمەتكە قاتنىشىپ، ھۆكۈمەتنى ئۆزگىرىش ۋە يىڭى ئىدىيىلەرگە ئېچىۋېتىشكە ھەرىكەت قىلدى. فىرانسىز بىكون، ئسساك نيۇتون ۋە جون لوك قاتارلىق مەشھۇر مۇتەپەككۇرلار ئىنجىلدىكى ئىدىيىلەرنى ئۆز ئۇسۇلى بويىچە تاراتتى. ئۇلار ئىنجىلنى ئۆگەنگەندە ئەقىل ئىشلىتىشنى تەشەببۇس قىلدى، ئۇلار ھۆكۈمەتتە فرانسىيىدىكىگە ئوخشاش تېز ئەمەس بەلكى ئاستا ئۆزگىرىش ياسىدى. ئىنگلىزلار بۇ خىل كۆز قاراش ۋە يېڭىلىقلارنى شىمالى ئامېرىكىغا ئېلىپ باردى. شۇنىڭدىن كېيىن خارۋارد، يالى، پىرىنستون قاتارلىق ئىلىم يۇرتلىرىنىڭ دەسلەپكى مەقسىتى كىشىلەرگە دىنى يېتەكچى يېتىشتۈرۈپ چىقىش بولغان ئىدى. بۇلار ئامېرىكا مۇستەقىللىق ئىنقىلابى ئۇرۇشىغا قەدەر داۋاملاشتى (1783-1775). ئەمەلىيەتتە، ئامېرىكا مۇستەقىللىق ئۇرۇشى-ئويغىتىش ھەرىكىتىنىڭ سىياسىي بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىلغار ئىدىيىلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان ئىدى. ئويغىنىش ھەرىكىتى ئامېرىكا مەدەنىيىتىگە بەزى يىڭى ئېلېمېنتلارنى قوشتى. مەسىلەن :ئىندىۋىدۇئالىزم –شەخسنى تەكىتلەش-يەنە بىرى:ئاكتىپ ئۆزگەرتىش، بۇ دېگەنلىك ھەممە نەرسىنى جاپالىق ئەمگەك ۋە كاللا ئىشلىتىش ئارقىلىق ئۆزگەرتكىلى بولىدۇ دەپ قاراش بولۇپ، يىڭى ئىلمى بايقاشلارمۇ كەلگۈسىگە يىڭى ئۈمىدۋارلىقنى قوشتى. «ئۆتكىنى-تارىخ، ياشىسۇن كەلگۈسى» دېگەن قاراش بارلىققا كەلدى.
ئويغىنىش ھەرىكىتى غەربكە باراۋەرلىكتىن ئىبارەت قىممەت قاراشنى ئومۇملاشتۇرۇشتا زور رول ئوينىدى.


3- سانائەت ئىنقىلابى(18-19-ئەسىرلەر)

ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ ئۈچىنچى مەنبەسى –سانائەت ئىنقىلابى. ئىسلاھات ۋە ئويغىنىش ھەرىكىتىدىن كېيىن كىشىلەرنىڭ تەپەككۇر ئۇسۇلىدا كۆپ ئۆزگىرىشلەر بولدى. تەپەككۇرنىڭ ئۆزگىرىشى ئەلۋەتتە ھەرىكەت ئۇسۇلى ۋە ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ئۆزگىرىشلەر كىشىلەرنىڭ ئىجادچانلىقىغا ئىلھام بېرىدۇ، غەرب دۇنياسى ئەنگلىيىدە باشلىنىپ، تىزلا ياۋروپا ۋە ئامېرىكىغا تارالغان سانائەت ئىنقىلابىدىن كېيىن بۇرۇنقىدىن پۈتۈنلەي ئۆزگىرىشكە قاراپ يۈز تۇتتى. سانائەت ئىنقىلابىدىن بۇرۇن ھۈنەرۋەنلەر كۆپىنچە مەھسۇلاتلارنى ئۆيلىرىدە ياكى ئىشخانىلاردا قول ياكى كىچىك ھەم ئاددىي ماشىنا ئارقىلىق ياسايتتى. مەھسۇلات مىقدارىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن سودىگەرلەر ئىشچىلارنى ياللاپ، ئۇلارنى ئۆي بىلەن تەمىنلەيتتى، سودىگەرلەر يەنە تەجرىبىسىز ياش ئىشچىلار، شاگىرتلارنى تەربىيىلەپ چىقىشى كېرەك ئىدى، بەزىدە ئىشچىلار بىر نەچچە سودىگەرگە ياللىنىپ ئىشلەيتتى، بۇ ۋە باشقا سەۋەبلەر بىلەن مەھسۇلاتلارنىڭ ياسىلىش تەننەرخنى ئۆستۈرۈۋېتەتتى، سودىگەرلەر تېخىمۇ ئەرزان باھادا مەھسۇلات ياساپ چىقىشقا ئامالسىز قالاتتى، شۇڭا ئۇلار ئىشلەپچىقىرىش ئۇسۇلىدا تەننەرخنى تۆۋەنلىتىدىغان زور بىر ئۆزگىرىش بولۇشىغا موھتاج ئىدى.
1700-يىللىرىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئەنگلىيە دۇنيادىكى ئەڭ زور مۇستەملىكە كۈچ بولۇپ قالدى، ئەنگلىيە مۇستەملىكە قىلغان رايونلار بۈيۈك برىتانىيە ئىمپېرىيىسى ئۈچۈن خام ماتېرىيال ۋە يىڭى سودا ھەمراھى بىلەن تەمىن ئەتتى. مۇستەملىكە رايونلاردىكى خەلقلەر بۇنىڭ بەدىلىگە تېخىمۇ كۆپ مەھسۇلاتلارغا موھتاج ئىدى. شۇڭا مەھسۇلاتلارغا بولغان ئېھتىياج دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا ھەسسىلەپ ئېشىشقا باشلىدى، ئېھتىياجنىڭ ئېشىشى باھانىڭ ئېشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئەگەر باھا بەك يۇقىرى بولسا، سېتىلىش مىقدارى تۆۋەنلەپ كېتىدۇ، شۇڭا ئەنگلىيە سودىگەرلىرى تىز ھەم ئەرزان باھادا مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن ئامال ئىزدەشكە كىرىشتى. ئۇلار مەھسۇلاتىنى تېخىمۇ ئەرزان سېتىش ئارقىلىق سودا دائىرىسىنى كېڭەيتمەكچى ئىدى، شۇنىڭ بىلەن رىقابەت-ئەنگلىيە ئىقتىسادىدىكى مۇھىم ئامىل بولۇپ قالدى.
1730-يىللىرى ئەنگلىيە توقۇمىچىلىق سانائىتىدە بارلىققا كەلگەن مېخانىكىلىق ئۆزگىرىش –سانائەت ئىنقىلابىنىڭ باشلىنىشى بولۇپ قالدى. ھور ماشىنىسى، يىپ ئېگىرىش ماشىنىسى، پاختا ماتورى (ئېلى ۋىتنى 1793-يىلى )ئارقىمۇ-ئارقا كەشىپ قىلىندى. ئادەم كۈچى، ۋاقىت ۋە باشقا چىقىمنى ئازايتىدىغان ماشىنىلار ئارقىمۇ-ئارقا كەشىپ قىلىنىشقا باشلىدى. شىمالى ئامېرىكا تىزلا بۇ ماشىنىلارنىڭ پايدىلانغۇچىلىرىدىن بولۇپ قالدى.
تىرىشچانلىق بەدىلىگە كەلگەن ئۆزگىرىشلەر ئامېرىكىلىقلارنىڭ تەپەككۇرى ۋە ھەرىكىتىدە ئىزچىل ئۆزگىرىش ياسىدى. ئۇلاردا رېئاللىق ۋە مۇھىتنى كونترول قىلىش ۋە ئۆزگەرتىشكە بولغان ئىشەنچ بارغانسېرى ئېشىشقا باشلىدى. 1776-يىلىغا كەلگەندە، ئەنگلىيە پاراخوتلىرىنىڭ 3دىن بىرى ئامېرىكىدا ياسالدى. ئامېرىكىلىقلار بارغانسېرى ئىقتىسادى تۇرمۇشىنىڭ يۈكسىلىشىگە دىققەت قىلىشقا، ماشىنا ۋە مەھسۇلاتلارنىڭ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولۇشىغا، سانائەت مەشغۇلاتىدا تېخىمۇ ئۈنۈمدار بولۇشقا يۈزلەندى.
زاۋۇت ئىگىلىرى، سودىگەرلەر ھەممىسى ئەڭ تۆۋەن چەك -قانچە پۇل؟ ۋە قانچىلىك ۋاقىت كېتىدۇ؟
دېگەنگە بۇرۇلۇشتى. كەسىپداشلار ئارا رىقابەت –ۋاقىت ئېڭىنىڭ ھەسسىلەپ ئېشىشىغا تۈرتكە بولدى.
سانائەت ئىنقىلابى ئامېرىكا جەمئىيىتىدىكى يۇقىرى ۋە ئوتتۇرا تەبىقىلەرنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتتى. ئۇتۇق قازانغانلار بايلىق ۋە پاراغەتتىن بەھرىمەن بولدى ۋە ئۆز مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى ئۆزى ئېرىشكەن ۋە سېتىۋالغان نەرسىلەر بىلەن ئۆلچەيدىغان ماتېرىيالىزمچى بولۇشتى. يەنە نۇرغۇن كىشىلەر ئۆز بايلىقى ئارقىلىق دوختۇرخانا، كۇتۇپخانا، مەكتەپ، چېركاۋ سېلىش ئارقىلىق جەمئىيەتكە تۆھپە قوشتى. ئەنگلىيىدىمۇ شۇنداق بولدى. سانائەت ئىنقىلابىدىن بۇرۇن ئەنگلىيىدە ئوكسىفورد ۋە كامبىرىج دىن ئىبارەت ئىككى ئۇنىۋېرسىتېت بولۇپ، سانائەتلىشىشتىن كېيىن نۇرغۇن يىڭى مەكتەپلەر ۋە تۈرلۈك مائارىپ پروگراممىلىرى بارلىققا كەلدى. ماتېرىيالىزملىق قاراش ئىشچىلار سىنىپى ۋە جەمئىيەتنىڭ تۆۋەن قاتلاملىرىغا قەدەر كېڭىيىپ، ئاستا-ئاستا ئەركىنلىكتىن ئىندىۋىدۇئالىزم، جاپالىق ئىشلەشكە كېڭەيگەن قىممەت قاراشلار يىڭى شەيئى «ئامېرىكا غايىسى»نى رېئاللىققا ئايلاندۇردى. بۇ غايە-ياخشى مائاشلىق خىزمەت، ئۆز ئۆيى ۋە ماشىنىسى بولۇش، ئالىي مائارىپتىن بەھرىمەن بولۇش، ئۆزى ۋە ئائىلىسى ئۈچۈن بەختلىك تۇرمۇش قۇرۇشتىن ئىبارەت ئىدى. «ئامېرىكا غايىسى»- تارىخچى ھىنرى ئادامىس يازغاندەك ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئىقتىسادى ۋە ماددىي پۇرسەت ئىزدەش غايىسىنىڭ ئىپادىسى ئىدى.
يىللار ئۆتكەندىن كېيىن خىزمەت، رىقابەت، ماتېرىيالىزملىق ئەمەلىيەتلەر ئامېرىكىلىقلارغا خىزمەت ۋە ئىشلەشنىڭ باشقا ھەرقانداق نەرسىدىن مۇھىم ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇردى. ئامېرىكىلىقلار ئائىلىدىن خىزمەتكە بەكرەك تەۋە بولۇشتى، كىملىكتىكى «قىلىش» دىن ئىبارەت ئۆزگىرىش- ئىنگلىزلار ۋە غەيرىي غەرب ئەللىرىدە مەۋجۇت كونا ‹بولۇش› (تۇرغۇنلۇقتىن ئىشارەت) ئىدىيىسىنىڭ ئورنىنى ئالدى. بۇلار 1800-يىللىرىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن ئاخىرلىرىغىچە، ئىچكى ئۇرۇش (65-1861)، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى (17-1914) مەزگىللىرىدە روشەن ئىپادىلەندى. بۇ مەزگىلىدە ئامېرىكا جەمئىيىتىدە ئەڭ زور ئۆزگىرىشلەر يۈز بەردى. نۇرغۇن كىشىلەر غەربكە كۆچۈپ كېلىپ ئادەم ئولتۇرمىغان يەرلەرنى زېمىن تۇتتى. تاۋار ۋە مۇلازىمەتنى ئاساس قىلغان مىللىي بازارلار ئىچىلدى، ترانسپورت، ئالاقە ۋە سانائەت تېخنىكىلىرى تېخىمۇ چوڭ شىركەت ۋە كارخانىلارنى بارلىققا كەلتۈردى. ئىشلەش ياكى قىلىش نى تەكىتلەش قارىشى مۇستەھكەم ئورۇن ئالدى.


4- غەربكە كۆچۈش ھەرىكىتى(17-19-ئەسىرلەر)
(<كارۋانلار تەقدىرى> دەپمۇ ئاتىلىدۇ)

ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ مۇكەممەللىشىشىگە تۆھپە قوشقان ئاخىرقى مەنبە –غەربى قىسىمغا كۆچۈش ھەرىكىتى بولۇپ، شىمالى ئامېرىكىنىڭ ئادەم ئولتۇراقلاشمىغان جايلىرىغا كۆچۈش، يەرلىشىشنى كۆرسىتىدۇ. ئومۇمەن ئېيتقاندا، ياۋروپالىقلارنىڭ شىمالى ئامېرىكىغا كۆچۈپ كېلىشنىڭ ئۆزىلا غەربكە كۆچۈش ھەرىكىتىدىن ئىبارەت، چۈنكى ياۋروپاغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، شىمالى ئامېرىكا غەربى تەرەپ ھېسابلىنىدۇ. ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ مۇكەممەللىشىشىگە تۆھپە قوشقان ئاخىرقى مەنبە –غەربى قىسىمغا كۆچۈش ھەرىكىتى بولۇپ، شىمالى ئامېرىكىنىڭ ئادەم ئولتۇراقلاشمىغان جايلىرىغا كۆچۈش، يەرلىشىشنى كۆرسىتىدۇ. ئومۇمەن ئېيتقاندا، ياۋروپالىقلارنىڭ شىمالى ئامېرىكىغا كۆچۈپ كېلىشنىڭ ئۆزىلا غەربكە كۆچۈش ھەرىكىتىدىن ئىبارەت، چۈنكى ياۋروپاغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، شىمالى ئامېرىكا غەربى تەرەپ ھېسابلىنىدۇ.
كۆچۈش ھەرىكىتى بىر نەچچە باسقۇچ بىلەن ئىلىپ بېرىلغان، دەسلىپىدە دېڭىز بويلىرى رايونلىرىغا كۆچۈپ كېلىشكەن، 1670 -يىللىرى يول ئاچقۇچىلار فىلورىدادىن باشقا كېمە بارالايدىغان تۆۋەن قىرغاق جايلارغا يەرلىشىشكە باشلىغان.
مۇستەملىكىچى ۋىلىيام پىن (1718-1644) ئۆز مۇستەملىكە تەۋەسىگە باشقىلارنىڭ كۆچۈپ كېلىشىگە رۇخسەت قىلغاندىن كېيىن، 1700-يىللىرىنىڭ باشلىرىدا ئۆز دۆلەتلىرىدىن نارازى ياۋروپالىقلار بەس-بەستە كۆچۈپ كېلىشكە باشلىغان. بۇ مەزگىللەردىكى باشقا كۆچمەنلەر ئاپپالاچا تاغلىرىنىڭ جىلغىلىرىغا چىقىپ كېتىشكەن. دانىيال بۇنى (1820-1734)غا ئوخشاش يەنە بەزىلەر 1775-يىللىرى ئادەم باشلاپ تاغلاردىن ھالقىپ، كىنتاكى شتاتىغا كۆچۈپ كەلگەن. بۇ مەزگىلدە ئامېرىكا كۆچمەنلىرى ئۆزلىرى ياشاپ كەلگەن جايلارنىڭ ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن تۈرلۈك-تۈمەن كۆز-قاراشلارنى شەكىللەندۈرگەن. غەربكە كۆچۈپ كەلگەن بۇ كىشىلەر دەسلەپتە مۇستەقىل ياشىغان ۋە شەرقتىكى باشقىلارغا ئىشەنمىگەن، كىيىن كۆچۈپ كەلگەنلەر بۇرۇنقىلارنى قوپال ۋە مەدەنىيەتسىز دەپ ئويلىغان، مۇشەققەت يىڭى تۇرمۇشقا بەرداشلىق بېرىش ئۈچۈن كىشىلەر ئۆزىنى ئۆزى قۇتقۇزۇش قا مەجبۇر بولغان. ئۇلار چوڭ ئامبار ۋە دەڭلەرنى ياساپ ئۇخلىغان، ھايۋانلار تېرىسىنى يېپىنچا قىلغان.
بارلىق ئوخشىماس مەدىنى قىممەت قاراشلارنىڭ بىرلىكتە مەۋجۇت بولۇشى ئامېرىكىنى ئۆزگىچە قىلغان. بۇ ئارقىلىق ئامېرىكىلىقلار ئۆزلىرىنى باشقىلاردىن پەرقلىق، ئۆزگىچە ھېس قىلىشقان. غەربتىكى جاپالىق تۇرمۇش، ئۆز تۇرمۇشىغا ئۆزى كۆڭۈل بۆلۈش كىشىلەرنى قاتتىق شەخسىيەتچى –يېگانە –ئۆزىگە مەسئۇل خاراكتېرگە باغلاپ قويغان. ھۆكۈمەت ئاپپاراتلىرى ئۇزۇن مەزگىلىگىچە تەسىس قىلىنمىغان بولغاچقا كىشىلەر ئۆز ھاجىتىدىن ئۆزى چىقىش قا مەسئۇل بولغان. تۇرمۇش بارغانسېرى ئىشلەش ۋە خىزمەتكە مەركەزلەشكەن.
كۆپ خىل ئارىلاشمىلىقنىڭ نەتىجىسى-مۇناسىۋەتتە بىۋاسىتە، ئوچۇق-يورۇق بولۇشنى، ئوخشاشلا مۇساپىر يۇرتداش بولغان ھەممەيلەننىڭ ئامېرىكا غايىسىنى رېئاللىققا ئايلاندۇرۇشتا باراۋەر ھوقۇقى بارلىقىنى، ئوخشىمىغان قائىدە-يوسۇنلارنىڭ چەكلىمىسى ئارقىلىق توسالغۇ ۋە چۈشىنىشمەسلىك پەيدا قىلىشنىڭ ئورنىغا بىراقلا قائىدىسىزلىك ياكى غەيرىي رەسمىي مۇئامىلە قىلىشنى ئورتاق قىممەت قاراش قىلىش ئومۇمىيلىققا ئايلاندى.


21-ئەسىردىكى ئامېرىكا قىممەت قارىشى

يۇقىرىدا بايان قىلغانلىرىمىز بۈگۈنكى دەۋر ئامېرىكا خەلقنىڭ قىممەت قاراشلىرىغا ئاساس ۋە يىلتىز بولغان مەنبەلەر بولۇپ، تۆۋەندە بىر نەچچە بازارلىق ئامېرىكا قىممەت قارىشىنى سۆزلەيمىز:

1- ئۆزگىرىش
ئۆزگىرىش ئامېرىكا جەمئىيىتىدىكى ئەڭ قىزغىن قارشى ئىلىنىدىغان قىممەت قاراش بولۇپ، كىشىلەر ھەمىشە پاسسىپ ۋە تۇرغۇنلۇقتىن، ئاكتىپ ۋە ئۆزگىرىشنى كۇب ياقتۇرىدۇ. تېخنىكا تەرەققىياتىدىكى ئۆزگىرىشنىڭ كۆپىنچە يۈكسىلىش ۋە ئىلغارلىقنى روياپقا چىقىرىدىغانلىقى ئىسپاتلاندى، بۇ خىل تەپەككۇر ئاساسى كىشىلەرنى جەمئىيەت ئۈچۈن ئۆزگىرىش ياساش ئارقىلىق تېخىمۇ ئالقىشقا ئېرىشىش، قەدىرلىنىش تۇيغۇسىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىشنىڭ مەنىۋى شارائىتى بىلەن تەمىن ئەتتى. شۇڭا ئامېرىكا مىڭلىغان تۈرلۈك ئىدىيە، تەشكىلات- ئېقىم، ۋە ھەرىكەتلەرنىڭ بارلىققا كۈلىدىغان جايىغا ئايلاندى. مەسىلەن: بىر زىيارەتچى تەلىماتلىرى بىر-بىرىگە پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان تۈمەن خىل چېركاۋلارنىڭ بارلىقىنى ھېس قىلىشى مۇمكىن. ئامېرىكىدا 1960-يىلدىن بۇيان چوڭ ئۆزگىرىشلەر بارلىققا كەلدى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن نۇرغۇن بالىلار تۇغۇلدى، (1964-1946) بۇ بىر ئەۋلاد «بوۋاقلار دولقۇنى» دەۋرىدىكى بالىلار دەپ ئاتالدى، نوپۇسنىڭ كۆپىيىشى رىقابەتنى كەسكىنلەشتۈردى. ئالاقىنىڭ كۆپىيىشى ئارقىلىق ئاممىۋى مەدەنىيەت ناھايىتى تىزلا كەڭ خەلق ئارىسىغا تارقالدى، يىڭى ئىدىيىلەرگە بازار ھازىرلاندى. ئاتا-ئانىلار بۇ بىر ئەۋلادنى ئامېرىكا تارىخىدىكى ھەرقانداق بىر ئەۋلادتىن پەرقلىق چوڭ قىلدى. چوڭ بولغان بوۋاقلار دولقۇنى دەۋرىدىكى بالىلار قورامىغا يەتكەندىن كېيىن، ئاتا-ئانىلىرىنىڭ ئىلگىرىكى قىممەت قاراشلارنى رەت قىلدى، بولۇپمۇ دىنى ئېتىقادنى رەت قىلدى. ھەممە ئىشنى ئۆزى ياقتۇرغان ئۇسۇل بويىچە قىلماقچى بولۇشتى، ھەتتا بەزىلىرى زوراۋانلىق ۋاسىتىلىرى بىلەن يېڭىلىقلارنى بارلىققا كەلتۈرمەكچى بولۇشتى. گەرچە ئۇلارنىڭ يىڭى خاھىشلىرى تىز ئۇنۇم بەرمىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇلار قىرىپ رەھبەرلەرگە ئايلانغاندا ھۆكۈمەت سىياسىتى، قانۇن، داۋالىنىش، مائارىپ، سەنئەت ۋە باشقا ئىدېئولوگىيە بازىرىدا چوڭ ئۆزگىرىشلەرنى بارلىققا كەلتۈردى. بۈگۈنكى ئامېرىكا ئاشۇ قەدىمكى ۋە بۇ يىڭى ئىدىيە ۋە خاھىشلارنىڭ غەلىتە يۇغۇرۇلمىسىدىن ئىبارەت.

2- نىسپىيلىك
بۇنىڭ مەنىسى- ھېچ قانداق نەرسە مۇتلەق ھەم مۇكەممەل، شۇنداقلا ئۆزگەرمەيدىغان بولمايدۇ، ھەرقانداق نەرسە ئۆزگىرىش ئىچىدە بولىدۇ دېگەنلىك بولۇپ، ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ بىر تەركىبى بولغان ئۆزگىرىشكە ماسلىشىدۇ. ئەمما نىسپىيلىك ئەنئەنىۋى ئامېرىكا قىممەت قارىشىدىن كۆپ پەرقلىنىدۇ. مەسىلەن: ئامېرىكىدىكى پروتېستانت خرىستىئانلار تەڭرى ۋە ئىنجىلنىڭ مۇتلەق ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ، ئەمما نىسپىيلىك بۇنى ئىنكار قىلىدۇ. يەنە بىر مىسال «ئۇنىۋېرساللىق» دېگەن ئۇقۇم بولۇپ، «يۇنىۋىرسىتى» دېگەن بۇ ئىنگلىزچە سۆز ئىككى گرېكچە سۆزدىن تەشكىل تاپقان، «يۇنى»-دېگەنلىك- بىر دېگەن مەنىنى، «ۋىرس» دېگەنلىك بۇرۇلۇش دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ، قوشقاندا، كىشىلەر ئالەمدىكى شەيئىلەرنى تەتقىق قىلغاندا، ئۇلار بىر تەڭرىدىن كەلگەن بىردەكلىككە بۇرۇلىدۇ دېگەنلىك... باشقىچە ئېيتقاندا، ئالەمدىكى ھەممە نەرسىنىڭ لايىھە، مەنە، ۋە مەقسىتى بولىدۇ، بۇلار مۇتلەق ھەقىقەت بولۇپ، ئىلىم-پەن ۋە تەتقىقات بەزى قىممەت قاراشلارنىڭ ھەممە ئادەم ئۈچۈن ئۇنىۋېرسال ۋە ھەقىقەت ئىكەنلىكىنى جەزملەشتۈرىدۇ......
پەيلاسوپلار بۇنداق مۇتلەقلىقلارنىڭ ئورنىنى تۇنجى بولۇپ نىسپىيلىككە تېگىشتى. ئاندىن كېيىن سەنئەتكارلار ۋە كۆڭۈل ئىچىش ساھەسىدىكىلەر نىسپىيلىكنى تەرەققىي قىلدۇردى. ئۇنىۋېرسىتېت ۋە مەكتەپلەردىكى پروفېسسورلار نىسپىيلىكنى ئوقۇغۇچىلارغا ئۆگەتتى. بۈگۈنكى دەۋردە مۇتلەق كۆپ ساندىكى ئامېرىكىلىقلار نىسپىيلىكنى قوبۇل قىلىدۇ.

3- كۆپ خىل مەدەنىيەت
ئۈچىنچى ئىدىيە كۆپ خىللىق ياكى كۆپ خىل مەدەنىيەت تىن ئىبارەت. بۇنىڭ مەنىسى دۇنيادىكى بارلىق ئىدىيىلەر ئوخشاشلا مۇئەييەن ئەقلىيىلىككە ئىگە، ئوخشاشلا قوبۇل قىلىشقا بولىدۇ، ھەممىسىنىڭ قىممىتى بولىدۇ دېگەنلىكتىن ئىبارەت. بۇنىڭدا ئۇ خىل ئىدىيىنىڭ زادى نەدىن كەلگەنلىكى سۈرۈشتۈرۈلمەيدۇ. ئىدىيىلەرنىڭ ئۆزى ئەمەس، بەلكى كىشىلەرنىڭ ئوخشىمىغان ئىدىيىلەرگە ئىشىنىدىغانلىقىدىن ئىبارەت پاكىت ئىدىيىلەرنى قىممەتكە، باراۋەر مۇھىملىققا ئىگە قىلىدۇ.

4- يول قويۇش
1960-يىلىدىن باشلاپ ئومۇملىشىشقا باشلىغان يەنە بىر ئىدىيە –يول قويۇش، كەڭ قورساقلىق بولۇپ، دەسلەپكى چاغلاردا يول قويۇش سۆزى –كىشىلەرنىڭ بىر-بىرىگە ئوخشىمىغان ئىدىيىلەردە بولۇش ئەركىنلىكىگە يول قويۇش دېگەنلىكنى بىلدۈرگەن. ئۇنىڭ ھازىرقى مەنىسى جەمئىيەتتە دېگۈدەك ھەرقانداق ئىدىيە ئالغا سۈرۈلسە، تەرەققىي قىلدۇرۇلسا بولىدۇ دېگەنلىكتۇر. ھازىر ئامېرىكا پۇقرالىرى ئارقا كۆرۈنۈشى قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئوخشىمىغان ئېتىقاد ۋە ئوخشىمىغان قىممەت قاراشتىكى كىشىلەرنى قوبۇل قىلىشقا رىغبەتلەندۈرۈلۈۋاتىدۇ. «يول قويۇش» سۆزى كۈچلۈك مەنىسى بىلەن ئېيتقاندا (باشقىلارنىڭ ئىدىيىسىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇش خاتالىقتۇر )دېگەنلىكتىن ئىبارەت.


ماھىيەتلىك ئامېرىكا قىممەت قاراشلىرى

كىتابلاردا يېزىلغان قىممەت قاراشلار:
1- شەخسنى تەكىتلەش
2- باراۋەرلىك، ئادىللىق
3- ئوچۇق-ئاشكارىلىق
4- كەلگۈسىنى مەركەز قىلىش
5- مۇھىتنى كونترول قىلىش
6- تەبىئىي ۋە ئاكتىپ يوسۇندا ئۆزگەرتىش
7- ۋاقىتنى كونترول قىلىش
8- قائىدىسىزلىك
9- ئۆزىنى قۇتقۇزۇش، شەخسى تەرەققىيات
10- رىقابەت
11- «قىلىش»نى مەركەز قىلىش ۋە ئۇتۇق قازىنىش
12- ئەمەلىيەتچىللىك، ئۈنۈمدارلىق ۋە «چوت سوقۇش»
13- ماتېرىيالىزم


باشقىچە قىممەت قاراشلار:

1- گۇرۇپپىغا تەۋە بولۇش
2- دەرىجە –ئىجتىمائىي ئورۇن
3- ۋاسىتىلىك بولۇش، باشقىلارغا «يۈز» بېرىش
4- ئۆتمۈشنى ئۇلۇغلاش
5- تەقدىرنى قوبۇل قىلىش
6- مۇقىملىق، ئىزچىللىق ۋە ئەنئەنە
7- كىشىلىك مۇناسىۋەت ۋە ئىناقلىق
8- قائىدىگە ئەھمىيەت بېرىش
9- تۇغما ھوقۇق ئەنئەنىسى
10- ھەمكارلىق
11- «مەۋجۇتلۇق»نى تەكىتلەش
12- پەلسەپىۋى ئامىللار
13- روھى ئامىللار
(<ئامېرىكىغا نەزەر>، بىل پەررى، 11-بەت)

ئامېرىكىنىڭ سىياسىي قىممەت قارىشى

<كىشىلىك ھوقۇق، ئەركىنلىك ۋە باراۋەرلىك>تىن ئىبارەت «سىياسىي قىممەت قاراش» دۇنيادىكى نۇرغۇن ئەللەرنىڭ ياشلىرىنى ئامېرىكىغا تارتىپ تۇرىدىغان مۇھىم تەرەپ بولۇپ كەلدى. قانۇن ئارقىلىق كاپالەتلەندۈرۈش- ئامېرىكىنىڭ مەزمۇت دۆلەتلىك ئوبرازىنى يۇمشاق دېتال بىلەن تەمىنلىگەن بولسا، كۈچلۈك، ھەممىدىن كۈچلۈك بولۇش، ئوچۇق-ئاشكارا رىقابەتلىشىش، دۈشمەنگە مۇشت ئېتىش، گېپىڭ بولسا مەيدانغا چىقمامسەن، ئاكاڭ قارىغاي ھەممىدىن نوچى، كۈچۈڭ يەتسە ئالساڭچۇ دېگەن گاڭگۇڭلۇق -جەلپكار نۇقتىلارنىڭ بىرى بولۇپ كەلدى.

دۆلەت مەنپەئەتى-ئامېرىكا مەنپەئەتى بىرىنچى
مەڭگۈلۈك دوست يوق، مەڭگۈلۈك دۈشمەن. پەقەت ئامېرىكا مەنپەئەتىلا بار.
ئامېرىكىغا پايدىلىق بولىدىكەن، چوقۇم قىلىش كېرەك، زىيانلىق بولىدىكەن، ۋاز كېچىش كېرەك،
ئاشكارا بولۇش-دۆلەت ئىشلىرىدا، ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدە ئوچۇق-ئاشكارا بولۇش

ئەخلاقى قىممەت قاراشلار:

مۇناسىۋەتلىك جەمئىيەتشۇناسلارنىڭ تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، كۆپلىگەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ نەزىرىدىكى ئەخلاقسىزلىقلار : -سەمىمىيەتسىزلىك قىلىش،
-باشقىلارنىڭ مال-دۇنياسىغا چىقىلىش،
-باشقىلارنى ھاقارەت قىلىش... قاتارلىق ئۆزىنى دەپ باشقىلارغا دەخلى-تەرۇز قىلىش خاراكتېرىدىكى ئىشلار ئىكەن..
ئېتىقاد تۈرتكىسىدىكى ئەخلاق ئۇقۇمىغا بەرگەن تەبىرنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن ئىككى جىنس ئوتتۇرىسىدىكى ھېسسىيات ئالماشتۇرۇشقا بولغان پوزىتسىيە –ئىسلام ۋە شەرق ئەللىرى نەزىرىدىكى بىلەن تۈپتىن پەرق قىلىدىكەن.

غەيرىي رەسمىيلىك
تەكەللۇپ، تۈزۈت، رەسمىيەت قاتارلىق چەكلەش خاراكتېردىكى ئەخلاقى ئۆلچەملەردىن كۆرە، باشقىلارغا ھۆرمەتسىزلىك بولمىغان ئەھۋالدا تۇز ۋە غەيرىي رەسمىيلىك تەشەببۇسى ئومۇمى مۇئامىلىدە ئىشلىتىلىدىغان ۋە قوبۇل قىلىنىدىغان ئىش ئىكەن.

2)-كىنولاردىكى ئامېرىكا قىممەت قارىشى

ھەممەيلەنگە مەلۇمكى، ئامېرىكا فىلىملىرىنىڭ مەستانىلىرى ياشلارنى ئاساس قىلىدۇ، ئامېرىكا كىنولىرىنىڭ ھېرىسمەنلىرىنىڭ ئورتاقلىقى‹ئىدىيە ئازادلىقى› غا بولغان مايىللىق بولۇپ، پەن-تېخنىكا، ئۆزگىچە تەسەۋۋۇر ۋە يۇقىرى پەن-تېخنىكا، ئەسلى ھېسسىيات ۋە رېئال ئېھتىياج، تارىخ ۋە بۈگۈن، فانتازىيە ۋە رېئاللىق يۇغۇرۇلۇپ سۇنۇلغان ئامېرىكا فىلىملىرى كۆپ خىل ساھەلەرگە چېتىشلىق رەڭدارلىقى، ھەممىنىڭ زوقىنى قوزغايدىغان كۈچ-قۇۋۋەت بىلەن كۆپنىڭ ھەۋىسىنى قوزغايدىغان ھېسسىياتى مەزمۇنلىرى بىلەن دۇنيا كىنو بازىرىدا مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى، غەرب مەدەنىيەتنى، قىممەت قارىشىنى تەشۋىق قىلىشتا ئۇنىۋېرسىتېتلاردىن قالسا ئىككىنچى ئاساسى ۋاسىتە بولۇپ كېلىۋاتىدۇ.
ئامېرىكا فىلىملىرىنى كۆرگەندە يەنە تۆۋەندىكى ئوبرازلارنى ھېس قىلىمىز، ئەمما بۇ قىسمەن ياشلاردىكى ئايرىم ھادىسە ئىكەنلىكى ئېنىق، ئەلۋەتتە ئۇ ئامېرىكا جەمئىيىتىدىكى مەۋجۇت ھادىسىلەرنىڭ بىر ئەينىكى:
بىپەرۋالىق، بىگانىلىك، ئۆز بېشىمچىلىق، تۇتۇرۇقسىزلىق، ئۈمىدسىزلىك، چۈشكۈنلۈك، ئۇچىغا چىققان شەخسىيەتچىلىك، ئالدىراڭغۇلۇق، غەلىتىلىك، قائىدىسىزلىك، رەھىمسىزلىك... !
ئامېرىكا قىممەت قارىشى ۋە ئىدېئولوگىيىسى بىلەن چىقىشالمايدىغان نۇرغۇن ئەللەر، جۈملىدىن ئىسلام ئەللىرى ھوللىۋۇد فىلىملىرىنى ئامېرىكىنىڭ غايەت زور تەسىرگە ئىگە «مەدەنىيەت ۋە قىممەت قاراش ئۆزگەرتىش» تەشۋىقات ماشىنىسى دەپ ھېسابلايدۇ.
بىر باياندا مۇنداق دېيىلگەن: ھوللىۋۇد فىلىملىرى بەشبۇرجەكلىك بىنا، ئامېرىكا ئارمىيىسى قىلالمايدىغان ئىشنى قىلدى، دۇنيادىكى نۇرغۇن ئەللەرنىڭ سىياسىي قارىشى، مەدەنىيەت قارىشىدا ئوق چىقارماي ئۆزگىرىش ياسىدى.

ئامېرىكا زۇڭتۇڭلىرى ۋە زۇڭتۇڭ رىقابەت سايلىمى نۇتۇقلىرىدا كۆپ تەكىتلەنگەن قىممەت قاراشلار:

مەن ئۆزۈم ئوقۇغان ۋە ئاڭلىغان نۇتۇق مەزمۇنىغا ئاساسەن تۆۋەندىكىلەرنى ھېس قىلدىم.
1- ۋەتەنپەرۋەرلىك- «مەن ئامېرىكىنى سۆيىمەن. ئۇنىڭ ۋە خەلقنىڭ بىخەتەرلىكىنى...»
2- ئائىلە تەربىيىسى ۋە مېھرىبانلىق- «مەن كىچىك چىغىمدا ئاپامدىن، ياكى بوۋامدىن شۇنى چوڭقۇر ئۆگەنگەنمەنكى…»
3- جاپالىق ئىشلەش- «ئامېرىكىلىقلار ئىنتايىن تىرىشچان خەلقىمىزكى، بۈگۈنىمىزنى ئۆزىمىز ياراتقان…»
4- شەخسى ئىقتىدار -«ئىقتىدارلىقلار يېڭىدۇ»، «مەن ئەقلىم، بىلىمىم بىلەن ھۆددە قىلىمەنكى…»
5- دۆلەتنىڭ كۈچ-قۇدرىتى- «دۆلىتىمىز ئەڭ قۇدرەتلىك دۆلەت…»
6- ئىنسانپەرۋەرلىك روھى- «ئىنسانىيەتنىڭ بەخت-سائادىتى ئۈچۈن، دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئومۇملىشىشى ئۈچۈن... نامراتلىق، ئۇرۇش، ئاپەتلىرىنىڭ تۈگىشى ئۈچۈن…»
7- مال-دۇنيا توپلاشنىڭ مۇھىملىقى – «ئىشسىزلىقنى تۈگىتىپ، ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىنى يۇقىرى كۆتۈرىمەن،» «ئۆتكەن بىر نەچچە يىلدا غايەت زور ماددىي ئىلگىرىلەشلەرگە ئېرىشتۇق»


ئامېرىكا قىممەت قارىشىنىڭ «بازىرى»

ئامېرىكا قىممەت قارىشى- ئامېرىكا سىياسىي سەھنىسىدە، ئامېرىكا خەلقىنىڭ نورمال تۇرمۇشىدا، مەدەنىيەت، مائارىپ، سەنئەت، تەنتەربىيە... ھەممە ساھەدە ئۆزىنى كۆرسىتىپ كەلدى.
ئامېرىكا قىممەت قارىشى-ئابستراكت ئۇقۇم بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ تەسىرى ئىنتايىن ئەمەلىي بولدى.
ئامېرىكا قىممەت قارىشى ئامېرىكىلىقلارنىڭ نەزىرىدە ئۇلارنىڭ 1-مەۋجۇتلۇقى، 2-بىرلىشىشى، 3-تەرەققىياتى، 4-دىپلوماتىيىسى ئۈچۈن ئىنتايىن كەم بولسا بولمايدىغان مەنىۋى ئاساس بولدى
<كىشىلىك ھوقۇق، ئەركىنلىك ۋە باراۋەرلىك>تىن ئىبارەت 3 ئاساسى پرىنسىپ دۇنيادىكى بۇلارغا ئىنتىلىدىغان ئەل پۇقرالىرىنى ئامېرىكىغا تارتىپ تۇرىدىغان مۇھىم تەرەپ بولۇپ كەلدى.
قانۇن ئارقىلىق كاپالەتلەندۈرۈش- ئامېرىكىنىڭ مەزمۇت دۆلەتلىك ئوبرازىنى يۇمشاق دېتال بىلەن تەمىنلىگەن بولسا، كۈچلۈك، ھەممىدىن كۈچلۈك بولۇش، ئوچۇق-ئاشكارا رىقابەتلىشىش، دۈشمەنگە مۇشت ئېتىش، «گېپىڭ بولسا مەيدانغا چىق، ئاكاڭ قارىغاي ھەممىدىن نوچى، كۈچۈڭ يەتسە ئالساڭچۇ» دېگەن گاڭگۇڭلۇقى- جەلپكار نۇقتىلارنىڭ بىرى بولۇپ كەلدى.
ئامېرىكا قىممەت قارشى ۋە مەدەنىيەت كىملىكى -سەنئەت، تەنتەربىيە، پۇلدارلىق، جىنسىيەت، ئۆزىنى ئىپادىلەش، كىنو، ھوللىۋۇد، ساغلاملىق، ياشلارنى مەركەز قىلغان مۇلازىمەت ساھەسى-ئىقتىدارلىق ياشلارنىڭ ئىنتىلىشى بولدى.
دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە پۇقرالارنىڭ ئامانلىقى، شۇنداقلا يەرشارىلاشقان ئىستراتېگىيىسى ئۈچۈن مۇداپىئە ۋە ئالدىن قول سېلىش، مۇھىم ساھەلەردە كۈچلۈك ئورۇننى قولدىن بەرمەسلىك،
دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى ئومۇملاشتۇرۇش، ئەركىنلىك ۋە باراۋەرلىك ئىزدىگەنلەرگە قول سۇنۇش، ئىنسانپەرۋەرلىكنى يەتكۈزۈش-سىياسىي نىجاتلىق ئىزدەۋاتقانلارغا مادار نۇقتىسى بولدى.
ئالىي مائارىپتىن باراۋەر بەھرىمەن بولۇش پۇرسىتى ۋە ئۆزىنى ئىسپاتلاش شارائىتى، شەخسنىڭ بارلىق ئىقتىدارنى تولۇق جارى قىلدۇرۇشىغا بوشلۇق ھازىرلاش-ئۆزىگە ئىشىنىدىغان تالانت ئىگىلىرىنىڭ ئامېرىكىغا ئېقىشىغا سەۋەب بولدى.
گەرچە ئۇسۇلى ۋە نىشانى جەھەتلەردىن چۈشىنىش ئوخشىمىسىمۇ -دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق، ئەركىنلىك ۋە باراۋەرلىك... قاتارلىق سىياسىي قىممەت قاراش ۋە ھۆكۈمرانلىق پرىنسىپلىرىنى ئىنساننىڭ ئەسلى تەبىئىتى نۇقتىسىدىن ھەممە زۆرۈرىيەت ھېسابلايدۇ.
مانا شۇ سەۋەب «كۈچى بار، روھى بار، گېپى بار، ئاچچىقى بار، تاتلىقى بار» ئامېرىكا دەپ نادىرلاپ كېلىنگەن مەزكۇر دۆلەت سېھرى كۈچىنى خىلى زامانلار ساقلايدۇ. باشقىلارغا تەسىر كۆرسىتىدۇ، ئىنسان تەبىئىتى ھامان ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ دېيىلسە، ئۇنداقتا ئاشۇ خىل قىممەت قاراشتىكى ھاكىمىيەتلەر كۆپىيىدۇ. ئالدىنقى شەرتى جىنىغا تۇشلۇق دائىرىدە مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش.


ئامېرىكا قىممەت قارىشى ئۆزگىرەمدۇ؟

دۇنيا ئۆزگىرىش بىلەن دۇنيا بولىدۇ، ھەر كۈنى، ھەر سائەت تۈمەنلىگەن ئۆزگىرىشلەر روياپقا چىقىدۇ. دۇنيادا ئۆزگەرمەيدىغان بىردىنبىر نەرسە يەنىلا ئۆزگىرىشتۇر، ئامېرىكا رېئاللىقى، سىياسىيسى ئۆزگىرىشكە قەدەم قويدى، ئامېرىكا خەلقنىڭ ئىدىيىسىمۇ ئۆزگىرىشنى ئىپادىلىدى. دۇنيانىڭ ھەرقانداق يېرىدە يۈز بەرگەن چوڭ ۋەقە-ھادىسىلەر ئامېرىكا بىلەن باغلىنىشلىق بولۇپ كەلدى. ئامېرىكىدا يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشلەرمۇ دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىمۇ تەسىرىنى كۆرسىتىپ كەلدى. 11-سېنتەبىر ۋەقەسىنىڭ ئامېرىكىلىقلارنىڭ بۈگۈنگە قەدەر سىياسىي، مەدىنى ۋە ئىقتىسادى ھاياتى ۋە بۇنىڭدىن كېيىكى تۇرمۇشىدا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھېلىھەم مۇھىم قىزىق تېما ۋە تەتقىقات نۇقتىسى بولۇپ كەلدى. ئۆز بابىدا يەنە پۇقرالارنىڭ ئىدىيىسىدە، قىممەت قارىشىدا ناھايىتى زور ئۆزگىرىشلەرنى ئىلىپ كەلدى. دۇنياغا بولغان تونۇش ۋە چۈشەنچە ئىزچىل يېڭىلىنىپ كەلدى.
مەسىلە: ئامېرىكىلىقلار كۈنلەرنىڭ بىرىدە مەسىلىلەرگە پۈتۈنلەي شەرقچە، ئىسلامچە(قويۇق ئىسلامى دىنى پۇراق) ياكى خەنزۇچە (پۈتۈنلەي دىنسىز) شەكىلدە مۇئامىلە قىلىشقا ئۆزگىرىپ قالارمۇ-يوق؟ بۇ بىزگە نىسبەتەن بەك پايدىسى بار مەسىلىدەك قىلمايدۇ، خۇدانىڭ ئىلكىدىكى ئىشقا بىر نېمە دېمەك تەس، ئەمما ئىدېئولوگىيە-دىموگرافىيەنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. ئامېرىكا سىياسىيونلىرى بۇنىڭدىن خىلى بۇرۇنلا ئەندىشە قىلىپ ياش ئەۋلادلارنىڭ مىللىي كىملىك ئېڭىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشنى مائارىپنىڭ ئاساسى نىشانلىرىدىن بىرى قىلىش لازىملىقىنى كۆپ قېتىم تەكىتلىدى. سامۇئىل خانتىڭتۇن ۋەكىللىكىدىكى مەدەنىيەت سىياسىيسى نەزەرىيىۋى ئېقىمىدىكىلەر بۇنىڭغا مايىل. خانتىڭتۇن «بىز كىم؟» ناملىق ئەسىرى ئارقىلىق بۇ ئەندىشىسىنى ئاشكارىلىدى. بىر ئەسىر مابەينىدە كۆپ ئۆزگىرىشلەر بولدى، ئىرقى كەمسىتىشكە قارشى قانۇن لايىھىسىنىڭ تۈزۈلۈشىدىن تاكى نېگىر پۇشتىنىڭ پرېزىدېنت بولۇپ سايلانغۇچە دەۋر ئامېرىكا خەلقىنىڭ سىياسىي، دىنى، مەدىنى ھاياتىدا يۈز بەرگەن مىسلىسىز ئۆزگىرىشلەرگە شاھىت بولدى. ۋە ئۆزگىرىشنى شوئار قىلغان يىڭى پرېزىدېنت دەۋرىنىڭ سايلانغانلىقىغا بەلگە بولۇپ قالدى. «ئامېرىكا شۇنىڭدىن باشلاپ ئۆزگىرىشكە دەۋرىگە قەدەم قويدى» نىيويورك ۋاقتى، سىملىق تېلېۋىزىيە قاناللىرى، ۋاشىنگتون پوچتا گېزىتى قاتارلىقلار ئوخشاش تېمىدا ئارقىمۇ-ئارقا ئوبزور ئېلان قىلدى.
گەرچە بۇ ئۆزگىرىش- ئىقتىسادى تەرەققىيات، خەلقئارا ھۆرمەت، بىخەتەرلىك تۇيغۇسى بىلەن نەتىجىلىنىشىنى بەك ئارزۇ قىلىنسىمۇ.

٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭
http://www.uyghurqamus.com/read.php?tid=797
٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭
تولۇق ئوقۇش

NATO ning sherqqe kéngiyishi

NATO ning sherqqe kéngiyishi


(1) NATO sherqqe kéngiyip nege baridu?

NATO gha eza döwletler baltiq dingizi boyidiki latwiyede, yuquri derjilikler yighini chaqirdi. Del shu küni «musteqqil döwletler birleshmisige» eza döwletler bilorosiye paytexti miniskida, yuquri derjilikler yighini chaqirdi.
Bu tasabiliqmu?
Yaki qesten'ge shundaq orunlashturulghanmu?
Bu ishtin nimini his qildingiz?
Yene bir meydan soghuq munasiwetler urshi bashlinarmu?
Soghuq munasiwetler urushi axirlashqili 15 yildin ashqan bügünki künde, yene bir meydan soghuq munasiwetler urshining bashlinishi mümkin emes. Chünki aktip küch terepdarliri, dunyaning hemme yiride rayun xaraktirliq urush qozghap, soghuq munasiwetler urshining axirliship, qizziq munasiwetler urshining bashlan'ghanliqini putun dunyagha jakarlidi. Passip küch terepdarliri, qizziq munasiwetler urushini chekligüdek madari qalmighanliqini, chekleymen depmu chekliyelmeydighanliqini (kosowo urshi, iraq urshi,buning tipik misali) itirap qildi.
NATOning sheriqqe kingiyshi, amirikining eng mohim döwlet istiratigiyesi bolup, «warshawa ehdinamisi»gha eza döwletlerning NATOgha qobul qilinishi, shundaqla sabiq sowit ittipaqi terkiwidiki baltiq dingizi boyidiki üch ittipaqdash jumhuryetnimu, bu teshkilatqa qobul qildi.
Bu qitimqi yuquri derjilikler yighinining, latwiyede paytexti tallinda ichilishi nimini chüshendurdu?
Buni passip küch terepdarlirigha körsitiliwatqan heywe dep qarisaq xatalashmaymiz.
Bu qitimqi tallin uchurshishning mexsidi nime?
Gerche NATO bu qitimqi yighinining ichilishini bashqiche chüshendürgen bolsimu asaliq mexsiti, gherib üchün intayin mohim bolghan inirgiye menbesini, kapaletke ige qilish xalas. NATO gha eza döwletlerde nifit we tebié gaz intayin az ,yawropaning tebié gaz yighlghusi rosiyege tayinidu.Bu qitimqi yighinning siyasi mexsiti intayin alahide tixi ötken yili 11-ayda amirika kingesh palatasi, bosh hökümitining, okra'ina, kirodiye,albaniye, makidoniye... Qatarliq döwletlerning NATO gha eza bolush we qural-yaq bilen teminlesh teklip lahiyesini testiqlidi. Eger okra'ina NATO gha ez bolsa, rosiye intayin tes kün'ge qalidu.
Rosiye chaqirghan miniski yuquri derjilikler yighinigha okraina rehbirining qatnashqanliqi, rosiyeni tipilghusiz yaxshi purset bilen teminlidi. Chüni okra'ina «musteqqil döwletler birleshma gewdisi»din chikinip chiqish jidili qiliwatidu, amirika bolsa okra'inani yinigha tartip NATO gha eza bolushqa qiziqturwatidu. Okra'inada nifit we tebié gaz kemchil, inirgiye mesilide rosiyege taynidighan bolup, rosiye tebié gazning bahasini östürgenliki üchün okra'ina we rosiye munasiwti yamanlashti. Iqtizadi zor derjide chikinip ketken okra'ina, rosiye otturgha qoyghan tebié gaz bahasini qobul qilalmaydu. Eger okra'inaNATO gha resmi eza bolup kirse, amirika okra'inani inirgiye toluqlima mebliqi bilen teminlimeydu, shu seweptin okra'ina pirizintining bu qitimqi yighin'gha qatnishishi, okra'inaning intayin zor siyasi kiriziske duch kelgenlikini chüshendurdu. Bir terepte sam tagha, yene bir terepte shimaliy qutup iyiqi hörpüyüp turiwatidu, qaysi terepke boysunmisun ökra'ina bekmu tes kün'ge qalidu.
NATOning közde tutuwatqini,rosiye küchlük yadro tehidti peyda qilipla belki inirgiye tehditinimu peyda qilalaydu. Rosiyening inirgiye bahasini östürüp,okra'ina qaratliq döwletlerge bisim ishlitishimu bu noxtini ispatlap turuptu.Okra'inaning bügüni yawropaning etisi dep qarisaq xatalashmaymiz.

(2) NATOning sherqqe kéngiyishtiki meqsidi zadi néme?

NATOning sheriqqe kingiyip,ottura-sherqi yawropadiki döwletlerni, ezaliqqa qobul qilish arqiliq, gheribning bixeterlik sisitimisini qurup chiqip, istiratigiyelik mesilini bir terep qildi. .Bu ehwal yawropaning bixeterlik mesilisini hel qilipla qalmastin ,belkiNATOni pütkül yawro-asiya chong quruqluqigha ,shundaqla pütün dunyaning bixeterlik mesilisige, zor tesir körsiteleyghan halgha keltürdi.
Qisqiiche qilip iytqanda sherqqiqe kingiyish,rosiyening dunyada yitekchi döwletlik ornini ajizlashturup rayun xaraktirliq küch tesir da'irsidin siqip chiqirip,rosiyeni menggü bash kötürelmes qiliwitinishni mexset qilidu.

(3) Rusiye buninggha némishqa qarishi turidu we qarishi turup qandaq tedbir qollinalaydu hem qollandi?

Rosiyening döwlet bixeterliki tehditke uchurawatsa, NATOning sheriqqe kingiyshige qarap turmaydu.Küch terepdarlirining urush mashnisini bolghan NATOning sheriqqe kingiyshi, amrikining dunyadiki hökümranliq ornini mustekemlise,yene birtereptin gherib intayin ihtiyajliq bolghan nifit we tebié gaz bayliqigha igadarchiliq qilish hoqoqini qolgha keltürüshni mexset qilidu.Gheribning ige bolmaqchi bolghini rosiyediki mol inirgiye menbesi xalas.
Sabiq sowit ittipaqining parchilinishigha egiship, rosiyening emiliy küchi zor derjide ajizlap ketti.Yilitsin hökümiti dewridimu,NATO özlüksiz türde sheriqqe kingiyish qedimini toxtutup qoymidi.1999-yili sabiq«washawa shertnamisi»eza polsha, win'girye, romaniyedin ibaret üch döwlet, resmi türde NATO ning ezaliqigha qobul qilindi.
Putin hökümiti dewride NATOning sheriqqe kingiyish qedimi tiximu tizleshti. Roslar NATOning sheriqqe kingyshini tosup qalmaqchi bolghan bolsimu, emma arman'gha chushluq derman bolmighachqa, buninggha qarita hichqandaq qarshiliq körsitelmidi. Okra'ina NATO gha resmi yusunda eza bolup kirse, roslargha kiliwatqan tehdit tiximu küchiyidu.
Putin hökümiti, yingi tiptiki yadroluq su asti paraxoti bilen rosiye dingiz armiysini qurallandurup rosiye hawa armiysining yiraq musapiliq bombardimanchi ayrupilanlirining uchushini, eslige keltürüp gheribke heywe körsütüsh usuli bilen NATOning sheriqqe kingyishni tossup qalmaqchi bolghan bolsimu gherib ,putin hökümitining quruq tire taraqlatqinigha perwa qilmay, sheriqqe kingiyish pilanini yolgha ongushluq emelge ashurdi.Rosiyening eng eng axirqi birla koziri qaldi.U bolsimu yadro qurali ishlitip öz küchini körsütüp qoyush .Likin putin bolsun yaki yingidin saylan'ghan pirizinit mididiw bolsun yadro qurali ishlitishke pitinalmaydu.Yingi dunya siyasitining kün tertiwige kirgüzülgen rosiyeni parchilash pilani, NATOning sheriqqe kingiyshi bilen mas qedemde ongushluq ilip biriliwatidu.

(4) Rusiyening qarishi turushida qandaq menpe'et közlen'gen?

NATOning sheriqqe kingiyshi, rosiyening janijan menpetige taqilidighan mesile. Kosuwo urshi rosiyening yawrupadiki tesirini ajizlitish üchün qozghalghan bolsa, NATO ning sheriqqe kingiyshi bolsa rosiyening tesirini yawropadin pütünley qoghlap chiqirshini mexset qilidu.
Roslarning tesiri yawropadin qoghlan'ghandin kiyin ,ottura asiyadin qoghlinishqa bashlaydu.
Ros eqildarliri mushu xildiki ehwalning yüz birishini aldin mölcherlep junggu bilen birlikte 2001-yili «shangxey hemkarliq teshkilati»ni qurup chiqip mewjutluqini yoqatqan«warshawa ehdinamisi»ni tirildürüsh xiyalida boldi.
1996-yili «shangxey hemkarliq teshkilati»ning asasi bolghan «5 döwlet uchurshush mixanizimi» qurulghandin bashlap hazirghiche bolghan 10 yil mabeynide amirika bu teshkilat toghrisida hichqandaq siyasi höjjet ilan qilip baqmighan ,hichqandaq arlishi yaki qaratmiliqi bar herbi herket qollanmighan.«shangxey hemkarliq teshkilati» qurulghan deslepki mezgilde bu teshkilatqa eza bolghan alte döwlettiki «térorrizim, radikalizim we bölgünchilik»tin ibaret üch xil küchke birlikte zerbe birish idi.
«shangxey hemkarliq teshkilati» barliqqa kilish bilenla ,asiya qit'esidiki noposi eng köp,qaplinishi eng keng bolghan rayun xaraktirliq hemkarliq mixanizimigha aylinip sherqi asiya we ottura asiya rayunida sel qarashqa bolmaydighan tesir küchini jari qildurushqa bashlidi.
2003-yiligha kelgende « shangxey hemkarliq teshkilati» türlük tüzüm qurulushini tamamlap ijra'iye apirati,türlük komitit we uchrishishi mixanizimini qurup,nizamname we giribni bikitip heqiqi türdiki mukemmel xelq'araliq teshkilatqa aylandi.Dimek «shangxey hemkarliq teshkilati» yoqalghan «warshawa ehdinamisi»ning ornini ilip NATO bilen qarshilshalaydighan herbi ittipaqni shekilendurdi.
Rosiye yawropadin qoghlap chiqirilghandin kiyin, ottura asiyadinmu qoghlap chiqirilishqa bashlaydu.Sabiq sowit ittipaqi parchilan'ghandin kiyin, junggumu ottura asiyani öz tesir da'irsige kirgüzgen bolsimu likin rosiyedek emiliy tesirge ige emes. Afghanistan urshi partilighandin kiyin amrika ottura asiyagha kirdi. Bishkek we tashkent de herbi baza qurdi. Dimek amirikining ottura asiyada herbi baza qurushi «shangxey hemkarliq teshkilati»ning NATO bilen qarshilishalaydighan herbi ititpaq emeslikini chüshendürüp berdi.
Rosiyening tesir küchi yawropa we ottura asiyadin qoghlap chiqirilghandin kiyin, parchilinip kitishtek qismetke duch kilidu. Yalta yighinida sizip chiqilghan dunya xeritisi bekmu konirap ketti.Dunya xeritiside yingi-yiingi döwletlerning peyda boliwatqinini yiqin kelgüside korushke bashlaymiz. Yingi dunya siyasitining muqeddimisi, kosowoning döwlet qurushi bilen bashlandi.

(5) Rusiyening qarishi turushidiki menpe'et da'irisi nedin negiche?

Sherqiy yawropa, balqan yirim arili, kawkaziye, ottura asiya... Rayunliri rosiyening tesir da'irside bolup, padishahliq tüzüm aghdurlup komunizim tüzümi ornitilghandin kiyin, roslarning tesir da'irsi ottura-sherqi yawropa, kawkaz, ottura asiya rayunliridin halqip, ottura sheriq, afriqa, sherqi jenubiy asiya, jenubiy asiya, sherqi shimaliy asiya, jenubiy amrika, karip dingizighiche kingeydi. Sabiq sowit ittipaqining parchilinishigha egiship, soghuq munasiwetler urshimu axirlashti. Roslar aldi bilen ottura sheriq we afriqidin qoghlap chiqirildi. Kiyin sherqi jenubiy asiya we balqan yirim arilidin qoghlap chiqirildi. NATOning sheriqqe kingiyishi netijiside, emdilikte ottura we sherqi yawropadin qoghlap chiqiriliwatidu.
Karib dingizi rayonida yenila roslarning tesiri mewjut, chünki kuba yenila roslar bilen ighiz burun yaliship yüridu.Amirka kubadiki roslarning tesiridin anche ensirep ketmeydu.Jenubiy amirikidiki winsu'ila roslarning qoynigha özini itip roslar bilen apaq chapaq bolup kitiwatidu.Charwisning burnigha yeydighan künliri yiqinliship qaldi. Roslarning winsu'ladiki tesirimu qisqa waqit ichide winsu'iladin qoghlap chiqirilidu.Jenubiy asiyadiki hindistan roslarning eni'eniwi ittipaqdishi bolsimu, amirika hinidstanni öz yinigha tartip, roslarning tesir da'irsini hindistandin qoghlap chiqarmaqchi boliwatidu. Roslarning tesirini hindistandin qoghlap chiqarmaq asan emes. Chünki hindistanmu rayun xaraktirliq chong döwletke aylinish gherzide boliwatqachqa, rosiyening küchlük qolishigha muhtaj.Nawada rosiye parchilinip ketse roslarning tesiri hindistanda yoqulidu.
Roslarning yashash boshluqi kündin kün'ge tariyip kitiwatqan bügünki künde ,eng axirqi tesir da'irsi zor bolghan ottura asiyadin qoghlap chiqirilsa, roslar haman parchilinip kitishtek halaketlik teqdirdin qichip qutulalmaydu.

(6) NATO negiche kéngeygende andin boldi qilidu? (axirqi pasili nede)?

NATOning kingyish da'irsi tolimu keng mundache iytqanda, pütün yer sharini öz ichige alidu.Kelgüsideküch terepdarliri pütkül dunyagha tesir körsütüp, özige qarish turghudek reqip qalmighuche NATOmewjut bolup turiwiridu


(bu tehlil maqalisini Jidelhor «izdinish»qa yollighan)
****************************************************

تولۇق ئوقۇش

Shimaliy atlantik ehdiy teshkilati(NATO)heqqide

Shimaliy atlantik ehdiy teshkilati(NATO) heqqide


Amérika, gherbiy yawropa we shimaliy amérikidiki tereqqiy tapqan döletler birlikte qurghan siyasiy-herbiy guruh sheklidiki teshkilat. Atilishi, «Shimaliy atlantik okyan ehdiy teshkilati», qisqartilip «Shimaliy atlantik ehdiy teshkilati» diyilidu.
Én'gilische qisqartilmisi: NATO.

2-dunya urushidin kéyin, améirika sowét ittipaqining sitiratigiyesini meghlp qilish üchün, 1949-yili 4-ayning 4-küni kanada, en'giliye, firansiye, bélgiye, gollandiye, lyoksimborg, daniye, nurwigiye, islandiye, portugaliye, italiye qatarliq 12 dölet washin'gitonda «Shimaliy atlantik okyan ehdiynamesi»ge imza qoyup, «Shimaliy atlantik okyan ehdiy teshkilati»ning qurulghanliqini, 1949-yili 8-ayning 24-küni resmiy küchke ige bolidighanliqini jakarlidi.
2004-yiligha kelgende omimiy eza sani 26 ge yetti.
Bash shitabi- béryosélda.
Asasliq apparatliridin:
Shimaliy atlantik mudiryiti,
mudapiye ishliri pilan komutiti,
da'imliq wekiller mudiryiti,
herbiy ishlar komutiti,
xelqara katibat bashqarmisi qatarliqlar bar.
Yawropa itpaqdash armiyisining eng yuquri qomandanliq hoquqini, tarixtin buyan amérika géniralliri üstige élip keldi.
bu Teshkilat dunyawi chong mesililerde söhbetlishishini ilgiri sürüsh arqiliq pikirdiki perqlerni kichiklitish, meydanini tengshesh, ortaq mudapiye ishlirini kücheytish qatarliq ishlarni qilish bilen birge yilda her xil shekldiki birleshme maniwérlarni ötküzüp turudu. «Shimaliy atlantik okyan ehdiy teshkilati»ning zor miqdarda yadro qoralliri we da'imliq qoshunliri bar bolup, gherptiki muhim herbiy küch hisaplinidu.
Shundaqla bu teshkilat, kapitalizim lagirining herbiy jehettiki emiliy istiratigiyilik itpaqliqining belgisi, amérikining yawropaning mudapiye séstimisini kontirol qiliwalghanliqining, dunya zomigiri dep atilishining belgisi .

qurulghan waqti: 1949-yil 4-ayning 4-küni
nishani: Eza döletler kolliktip mudapiye ishliri, ténchliqni saqlash we xewpsizlik tereplerde ortaq küch chiqirip, siyasiy we herbiy wastiler arqiliq, yawropa-atlantik okyan rayonining dimukratiye, qanunchiliq we parawanliq ishlirini ilgiri sürüsh hemde eza döletlerning erkinliki we bixeterlikini qoghdash.

«Shimaliy atlantik okyan ehdiy teshkilati»ning ezaliri 2004-yili 5-ayda jemiy 26 gha yetken bolup ular:
Bélgiye,
Islandiye,
Daniye,
Girmaniye(1955),
Firansiye,
Gollandiye,
Kanada,
Lyoksimborg,
Amérika,
Nurwigiye,
Portugaliye,
Türkiye(1952),
Ispaniye(1982),
Giritsiye(1952),
Italiye,
En'giliye,
Polsha(1999),
Wén'giriye(1999),
Chéx(1999),
Istoniye(2004),
Litwa(2004),
Latwiye(2004),
Silowiniye(2004),
Silawakiye(2004),
Ruminiye(2004)
Bolghariye(2004).

bash shitabi: Bélgiyening béryosél shehiri.
Tor béti: WWW.nato.int

teshkiliy apparatliri:

(1) Shimaliy atlantik okyan mudiryiti.

Ministérlar mudiryiti bolup, shimaliy atlantik ediy teshkilatining eng yuquri qarar chiqirish apparati bolup, eza döletlerning tashqi ishlar ministérliridin teshkillinidu. Zörür bolghanda dölet mudapiye ministérliri, maliye ministérliri hetta dölet bashliqlirimu qatnishidu. Yilda 2 qétim yighin achidu . Ministérlar mudiryiti dem éliwatqan mezgillerde, her qaysi eza döletlerning bash elchi derijilik da'imiy turushluq hekilliri kündilik ishlirigha mes'ul bolidu.

(2) Mudapi'e ishliri pilan komutiti

Shimaliy atlantik ehdiy teshkilatining herbiy ishlarni bir gewdileshtürüsh séstimisigha kirgen her qaysi eza döletlerning dölet mudapiye ministérliridin teshkillinidu. Her yili ikki qétim yighin achidu. Shimaliy atlantik ehdiy teshkilatining mudapiye ishliri siyasiti we herbiy ishlar pilanlirini testiqlash mes'uliyitini öteydu.

(3) Herbiy ishlar komutiti.

Shimaliy atlantik ehdiy teshkilatining apparatliri ichidiki eng yuquri herbiy qomandanliq qilish apparati bolup, herbiy ishlarni bir gewdileshtürüsh qomandanliq séstimisigha eza dkletlerning bash shitap bashliqliridin teshkillen'gen. Yilda 3 qétim yighin achidu. Shimaliy atlantik ehdiy teshkilatining mudapiye ishliri mesilliride shimaliy atlantik okyan mudiryiti we mudapiye ishliri pilan komutitigha pikir we teklip bérish mes'uliyiti öteydu. Hemde özige tewe bolghan her qaysi urush rayonlirining qomandanlirini bashqurudu. Herbiy ishlar komutitining re'islikini herbiy ishlar komutitigha eza döletler saylap chiqilidighan bolup, wezipe ötesh mudditi 3 bolidu. Kündilik ishlirini her qaysi eza döletlerning shitap bashliqliri teyinligen da'imiy turushluq herbiy wekillerdin teshkllen'gen herbiy wekiller komutiti mes'ul bolup bir terep qilidu. Herbiy ishlar komutitining astida yene xelqaraliq herbiy ilar shitabi qurulghan bolup herbiy ishlar komutitining siyasetliri we pilanlirini emilleshtürüshke mes'ul bolidu. Xelqra herbiy ishlar shitabining qarmiqida yene ikki herbiy qomandaliq apparati tesis qilin'ghan bolup, ular: shimaliy atlantik ehdiy teshkilati ittipaqdash armiyisining urush qilishqa qomandanliq qilish shitabi we shimaliy atlantik ehdiy teshkilati ittipaqdash armiyisining shekil özgertish qomandanliq shitabi.

(4) Xelq'ara katibat bashqarmisi

Shimaliy atlantik ehdiy teshkilati yighining omumiy ishlirigha mes'ul bolidu. Bash katip katibat bashqarmisining ishlirigha rehberlik qilghandin sirt, yene ministérlar mudiryiti, mudapiye ishliri pilan komutiti, yadro mudapiye komutiti we yadro pilani kichik guruppisining re'isliki öteydu.

(5) Shimaliy atlantik okyan parlaménti.

Bu apparat shimaliy atlantik ehdiy teshkilatigha eza 26 dölet we alaqida 10 döletning parlaméntliri ara teshkillen'gen. Parlamént ezaliri her qaysi eza döletlerning parlaméntliri teripidin belgilinidu, namzatlar döletlerning nopos sélishturmisigha asasen teqsimlinidu. Shimaliy atlantik okyan parlaménttining nashani bolsa, her qaysi eza döletler parlaméntliri ottursidiki öz ara hemkarliqni qollash, her qaysi eza döletler parlaméntliri we shimaliy atlantik ehdiy teshkilati apparatliri ottursidiki munasiwetni qoyuqlashturush. Shimaliy atlantik okyan ehdinamisining nishanini emilleshtürüshni ilgir sürüshtin ibaret. Shimaliy atlantik okyan parlaméntti her yili ikki qétim yighin achidu .

Shimaliy atlantik ehdiy teshkilati «tinchliq hemkarliqi doletliri»de hazir:
Okra'ina(1994-2-8),
Albaniye(1994-2-23),
Moldawa(1994-3-16),
Giroziye(1994-3-23),
Ezerbeyjan(1994-5-4),
Finlandiye(1994-5-9),
Shiwitsiye(1994-5- 9),
Türkmenistan (1994-5-10),
Qazaqistan(1994-5-29),
Qirghizistan(1994-6-2),
Bilirosiye(1995-1-11),
Özbékistan(1994-7-12),
Erminiye(1994-10-5),
Rosiye(1994 . 6 . 22),
Awistiriye(1995-2-10),
Makidoniye(1995-11-15),
Shiwitsariye(1996-12-11),
Érlandiye(1999-12-1),
Kirodiye(2000-5-25),
Tajikistan(2002-2-20),
Malta ( 1995-4-26 kuni Kirip 1996-10-30 chiqip ketken) qatarliq döletler bar.

bu matiriyalni eldos «izdinish»qa yollighan.
********************************************

تولۇق ئوقۇش

Amérika yene «yette meydan urush»qa duchar bolidu

Amérika yene «yette meydan urush»qa duchar bolidu


Rosiyidiki «xewerler géziti» élan qilghan bir maqalide mundaq diyildi: rosiye aqillirining jemgahi-«istiratégiye we medeniyet fondi jem'iyiti» yéqinda élan qilghan doklatta mundaq qarash otturigha qoyuldi: amérika pat kelgüside herbiy, siyasiy we iqtisadiy sahelerde az bolghandimu yene yette meydan «urush»qa duchar bolidu.

1. «urush» noqtisi: amérika bilen mékisikining chégirisi eng tereqqi qilghan kapitalistik dölet bilen tereqqi qiliwatqan döletler qattiq toqunishidighan zidiyet rayoni bolup qalidighandek turidu, amérika armiyisining iraq we afghanistandin kéyinki eng chong qanliq jeng meydani mushu yer bolup qalidighandek qilidu.

2. «urush» noqtisi: eger awstiraliye bilen qattiq detalash qiliwatqan hindinoziye ghezeplinidighan bolsa, choqum nechche yüz béliqchi paraxotigha nechche ming béliqchini olturghuzup, awstiraliyining shimaliy rayonigha chiqiridu, bu ikki dölet arisidiki keng kölemlik toqunushqa choqum sewebchi bolidu. Yaponiye éhtimal yeng ichide hindinoziyini qollap, amérika armiyisining orunlashturush muhim noqtisining jenubi asiyadin gherbiy ténich okyan'gha yötkelgenliki sewebidin peyda bolghan boshluqni toldurushqa urunushi mumkin, shunga amérika armiyisi bu toqunushqa choqum arilishidu.

3. «urush» noqtisi: eger amérikining herbiy küchi chawshyenni basturushqa yetmise, emma shundaq turupmu yaponiyining arilishigha yol qoymisa, yaponye choqum kunlerning biride amérikini zéminidin qoghlap, mudapi'e ishlirida musteqilliq dewasi qilidighanliqi éniq, bu chaghda toqunush bolmaydu, dégili bolamdu?

4. «urush» noqtisi: ereb elliri haman bir küni isra'iliyige qorshap hujum qilidu, isra'iliyining dölet zémini aran 10 ming kwadrat kilométir, istiratigilik shara'iti yoq diyerlik, shunga u yadro quralini ishlitishtin awwal, amérika choqum qol tiqidu.

5. «urush» noqtisi: eger en'giliye yawru rayonigha kirse, tereqqi tapqan pul-mu'amile mehsulatliri choqum yawru rayonigha arqa tirek bolidu . Bu chaghda amérika dolliri yawro bilen xelq pulining qosh zerbisige uchraydu. Bu zerbe choqum amérikini tewrenmes ittipaqdishi en'giliyidin yüz örüshke mejburlaydu.

6. «urush» noqtisi: amérikining xarablishishi bilen kanada choqum bashqa chiqish yoli izdeydu, biraq amérika buninggha aldirap yol qoymaydu.

7. «urush» noqtisi: rosiyining herbiy küchi alliqachan latin amérikisidiki kuba bilen winsu'ilagha kirip boldi; Bu choqum amérikining yürikidiki chong yara, amérika choqum bu yarigha dawa izdeydu.

«dölet mudapi'e waqit géziti»din terjime qilindi.
«ürümchi kechlik géziti»ning 2009-yilliq 7-aprél sanidin ilindi.

تولۇق ئوقۇش

Tömür perde arqisidiki mexpiy tarix

Tömür perde arqisidiki mexpiy tarix


2-dunya urshi mezgilide roslar, yaponiye armiysining tuyuqsiz hujumidin mudapiyelinish üchün,yiraq sheriq rayunigha miliyun kishilik armiye turghuzghan bolup,tanka,zembirek we ayrupilan bilen qurallan'ghan bu kölümi zor armiye, tarix bitide xatirlen'gen bolsimu,biraq her xil sewepler tüpeylidin ,roslarning türkiye chigrisigha toplighan ilghar qural-yaraqlar bilen qurallan'ghan 3gorpiwi armiyedin teshkil tapqan ,zor kölemdiki 20 diwziye ros armiysi toghurluq köp melumat birilmigen.
Eyni waqitta ros armiysi ,kawkaz rayunini mudapiye qilish bilenla cheklinip qalmastin belki, iran chigrisi ichidiki tebriz rayunidimu esker turghuzghan bolup,bu rayun sowit ittipaqi,iran,türkiye,iraq qatarliq döwletning chigra siziqi kisishken orun'gha jaylashqan.
Roslarning iranda esker turghuzish tarixini ,1921-yili tüzülgen sowit-iran kilishimnamidin izideshke toghra kilidu.Kilishimnamining 6-maddisida: «eger üchünji bir döwlet iranni,sowit rosiyesige qarshi turushtiki,aldinqi sep bazisi qilmaqchi bolsa moskiwa iranda sowit qizil armiysini turghuzushqa toluq hoqoqluq»dep belgilen'gen.
1941-yili 8-ayda,roslar aldi bilen iranda 12diwziye armiye turghuzdi we arqidi-nla,yene 5 diwziye armiye köpeytti.Roslar:«iranda girmaniye jasuslirining herkiti ewij ilip,tihran bilen moskiwa otturshida bir meydan urush partilashni pilanlawatidu» dep sewep körsütüp iranda armiye turghuzghan idi.Roslarning iran'gha armiye ewertishi-shining,heqiqiy meqsiti bolsa ,ros armiysining ali qomandanliq shitabi :«türkiye ,türkiye-erminiye chigrisigha 1miliyun kiishlik armiye toplap kawkaz rayunigha tuyuqsiz hujum qilishni pilanlawatidu» digen mezmundiki axbaratqa asasen,türkiye armiysining tuyuqsiz hujumigha taqabil turush üchün iranda esker turghuzghan.
Roslarning iranda esker turghuzushigha qarita, türkiye armiyesi ali qomandanliq shitabi «giroziye,erminiye,ezerbeyjan qatarliq ittipaqdash jumhuryetleri we kawkaz ra yunigha hujum qilish pilanini ,girmaniye armiysining moskiwani ishxal qilghandin kiyin ijra qilish»ni qarar qilghan.Kiyinki mezgilde girmaniye armiysining moskiwani ishxal qilish pilani emelge ashmighan bolsimu ,likin türkiye kawkaz rayuni we giroziye,ezerbeyjan, erminiyeni ishxal qilish pilanidin waz kechmey sewirchanliq bilen purset kütüp,özlü-ksiz,türde türkiye-erminiye chigrisida esker köpeytken.Shuning bilen bir waqitta roslar türkiye armiysining bu mexpi pilanini qolgha chüshürgendin kiyin,roslar iran'gha orunshlatu-rghan,armiye sanini izchil köpeytip turghan.


Roslar nishanini istanbulgha qaratti

1945-yiligha kelgende 2-dunya urshida kimning ghelbe qilishi, kimning meghlup bolushi muqumlushup qalghan peyitte,roslar azat qilghan sherqi yawropadiki döwletler sotsiyalizim yolini tallidi.Bu waqitta sowit kompartiyesi merkizi kommutiti siyasi biyruning da'imi ezaliri birdek pikirge kilip:«urush dewridiki yaxshi pursettin paydilinip, 1918-yili char padishah aghdurulghanda,türkiye igiliwalghan emenler zimini qayturwilish»ni qarar qildi. Bu ermenler zimini, pütün türkiye ziminining üchdin bir qisimini igilen bolup,wan köli etirapidiki kengri ketken munbet tupraqlarnimu öz ichige alghan bolup.Bu munbet ziminlar türkiye üchünmu intayin mohim idi.
Roslarning bu ziminlarni asanla ishxal qilishni oylashtiki asasliq seweb türkiyedi-ki,ermenler roslarni yaxshi köretti, eksiche türklerge öch idi.Ermenler dunya boyunche xiristiyan dinini döwlet dini qilip bikitken tunji döwlet bolup,1000yildin biri özining musteqqil döwlitini qurup kelgen idi.Emenler qurghan döwlet térotoriyesi ,kawkaz rayuni we türkiyening sherqi shimalini öz ichige alghan kengri zimin bolup,16-esirning otturlurigha kelgende,ermniye zimini osman türk impiryesi we iran teripidin bölüwilighan. 1805-yilidin 1828-yilighiche sherqiy erminiye roslarning tewelikide,gherbiy erminiye türklerning tewelikide bolghan.
2-dunya urshi mezgilide türkiye biterep döwletlik salahitide urushqa qatnashmighan bolsimu biraq,moskiwa türkiyening biterep siyasitige guman bilen qarighan. Türkiye gerche qara dingizni ichki déngiz dep ilan qilghan bolsimu, biraq dardanil we fosfor boghuzini qamal qilip ,roslarning herbiy we tiransiport paraxotining ottur dingizgha kirip-chiqishini chekligen bilen biraq ,2-dunya yrshi mezgilide girmaniye paraxotliri cheklimige uchrimighan.
1945-yili 2-ayning 2-küni «üch kattabash» qirim yirim arilida,yalta yighinigha qatnashti.Yalta yighinidin kiyin uzun ötmey,sitalin mikoyan we malinkofqa sowit kompa-rtiyesi,merkizi kommutitigha urushtin kiyinki türkiyeni qayta qurush pilanini muzakirge qoyush toghurluq buyruq chüshürgen bolup bu pilan intayin tiz tüzüp chiqilghan.Roslar ermenler arsidin, bir türküm ishenchilik kompartiye ezasi ermenlerni teshkillep, türkiyege qarshliq ermenler olturaqlashqan sheher- yizilarda we türkiyening bashqa sheher-yizilirida mexpiy partiye yachaykilirni qurup chiqip,ros qizl armiysi bu ziminlarni ishxal qilghanda tiz sürette sowit hakimiytini qorushni pilanlighan.Roslar türkiyeni ishxal qilghandin kiyin türkiyening kona paytexti istanbulning ismini konistantinpol dep eslige keltürüshnimu pilanlighan.
Biraq, ros danishmenlirining nurghun yürek qénini serip qilip, tüzüp chiqqan bu pilani nurghun awarchiliqlargha uchurap,kiyinki qedemde böshügüdila tunjuqup qalghan.


Tiromin mexpiy uchur yetküzdi

1945-yili 7-ayning 21-küni postidam yighinining tötinji küni,amérika el bashi tiromin amérikidin kelgen bir mexpiy tilgirammini tapshurup aldi:«barliq teyyarliqlar pütti.»qisqighine bir xet,tirominni intayin xoshal qiliwetken idi.Eslide amérika yadro siniqida muweppeqiyet qazan'ghan bolup ,qirghin qilish küchi küchlük bolghan bu xildiki qural emdilikte türkümlep ishlep chiqirlatti.
Amérikining qolida yadro qurali bar bolidiken,urushtin kiyinki menpet bölüshüsh we qarar chiqirish hoqoqi amérikining qolida bolatti.Tiromining qolidiki yadro quralidin ibart bu kozur,urushning ghelbisidin mest bolup ketken sitalinni, amérikigha yol qoyushqa mejburliyalaytti.Yirim kichigiche iichlghan yighin axirlashqandin kiyin amérika el bashi tiromin we in'gilye bash weziri chirchil külüsirgen halda sitalin'gha, özlirining ajayip bir chüsh körgenlkini digen.Chirchil yangraq awazda:«siz bilemsizkin géniral lésmos ependim,men bir chüsh körüptimen,chüshmde dunyaning boysundurghuchisi boluptimen» digen.
Tirominmu: «sizge disem sitalin ependi men chüshümde pütün saman yolining bo-sundurghuchisi boluptimen.»digen.Sitalin bu ikkisining gepliridin bir ishni sezgen we ghangzisigha tamaka toldurghuch hich ishni bilmigen qiyapette:«ependiler siler nime dewatisiler? Menmu bir chüsh körüptimen biraq körgen chüshüm silerningkige oxshimaydiken biraq men chüshümde silerni siler dewatqan wezipige teyinlimeptimen» digen.
Diplomatik chax-chaqda yingilip qalghan tiromin könglide ghezeplensimu, biraq ghadiyip turghan sitalin'gha tehidit arlashqan teleppuzda: «amérika weyran qilish küchi intayin küchlük bir xil qoralni tetqiq qilip yashap chiqti» digen.
Tiromin we chirchil sitalining chiray ipadisini inchkilik bilen küzütiwatqan peyitte Sitalin chirayini özgetmigen halda ulardin ayrilip yighin zalidin chiqip ketken. Kiyinki bir nechche kün ichide sitalin we sowit ittipaqi wekilliri hichqandaq ish yüz bermigendek yürgen.
Tiromining pisxik urshi sitalin'gha hichqandaq tesir körsetmigendin kiyin ,tiromin we chirchil mundaq qarargha kelgen:«kirimil saryining xojayini, aq sarayning xojayinining meqsitini chüshünelmidi. Kiyinki qedemde kirimil sariyigha meqsetni chüshendürüp qoyushimiz kirek»


Yadro kozuri

Amérika armiysi herbi ishlar axbarat emeldari tiromin'gha: «iranning tebriz rayunidiki ros armiysi türkiye chigrisigha qarap yötküliwatidu we 30 yil ilgiri türkiye igiliwalghan emenler rayunida, ermenler türkyening sana'et, qatnash, alaqe eslihelirige qiiwatqan buzghunchuliqi, tiz sürette köchüyiwatidu» dep doklat qilghan.
Tiromin ,sitalinning nime üchün? Bu qitimqi yighinda urush ghenimetliri ichidiki italiye filotining, roslargha teqsim qilinishi hemde 1945-yili 8-ayning 1-künidin burun emililiship bolush toghrusida ching turuwalghanliqining sewebini chüshen'gen. Sitalinning meqsiti iniq bolup, teqsim qilin'ghan italiye filoti roslarning ilkige ötkendin kiyin, dardanil boghuzi arqiliq türkiyege gherib tereptin hujum qilip,sheriq tereptin türkiyege basturup kirgen ros armiysige maslishp urush qilish bilen birge,ros armiysining teminatni kapaletke ige qilmaqchi bolghan.
Tiromin derhal amérika armiysi ali qomandanliq bash shitabigha, derhal yaponiyege yadro, bombisi tashlash buyruqi chüshürgen.Yadro bombisi tashlash buyruqi chüshürüsh bilen birge: «birinji qitimliq yadro bombisini, özining postidamdin ayrilghandin kiyin seper üstidiki waqtida tashlishini» iytqan.
Amérika ,yaponiyening xiroshima we nagasakigha yadro bombishi tashlap bu ikki sheherni weyran qiliwetkendin kiyin,sitalin intayin tiz sürette bir parche doklatqa irishken: «partilash küchi küchlük,weyran qilish iqtidari yuquri bolghan bu qitimqi partilashta ölgen we yaridar bolghanlarning sani 220 din ashidu,ikki sheher tüzliwitildi». Doklatni anglap bolghan sitalin ishxanisida uyaq-buyaqqa mingip bi'aram bolushqa bashlighan we ishxanidiki partiye merkizi kommutiti siyasi biyruning ezalirigha: «türkiyege qarita ilip birilidi-ghan hujum emeldin qaldurulsun,biz yenila purset küteyli.Biraq türkler emdi menggü yaponlargha rehmet iytish kirek,chünki yaponlar türkler üchün özini qurban qildi» digen.
Türk qan séstimsidikilerning esheddi düshmini bolghan roslar, meyli char padishah dewride bolsun yaki sowit rosiyesi deride bolsun ezeldin türk qan siéstimisidiki milletlerni dunyadin yuq qilishnila oylap kelgen.Sitalin dewridiki chong tazlashta we 2-dunya urshi mezgilide bolsun,ottura-asiyadiki shundaqla kawkazdiki miliyunlarche türkiy milletler roslarning ziyankeshlikige uchurghan.


«berqi munbiri»ge yollighan waqti: (2009-3-30 15:38)
(bu «Jidelhor»ning «berqi munbiri»ge yollighan yazmisi)
********************************************************

تولۇق ئوقۇش

Imréy nagyni aqlash

Imréy nagyni aqlash


Junggoda kishiler 1956-yilidiki «wén'giriye weqesi»diki yadroluq shexs- imréy nagyni xili uzaqqiche toluq chüshinip kitelmey, uni izchil «eksil'inqilabchi» dep qaridi.
«medeniyet zor inqilabi» mezgilide «töt kishilik goruh» xelq igilikini tertipke sélish xizmitige rehberlik qiliwatqan déng shyawpingni «déng nagy» dep haqaretlidi.
Emeliyette, nagy - win'giriye kompartiyisining dahiysi, sotsiyalistik islahatning bashlamchisi idi.

Imréy nagy 1896-yili win'giriyide tughulghan.
1918-yili bolshéwiklar partiyisige eza bolghan.
1921-yilidin bashlap inqilabiy xizmet bilen shughullan'ghan,
1930-yili sowét ittipaqida sergerdanliq hayatini bashlighan.
Shu chaghlarda u léninning yéngi iqtisadiy siyaset idiyisi bilen buxarin nezeriyisining tesirige uchrighan.
1930-yili féwralda wén'giriye kompartiyisi 2-qurultiyi moskwa etrapida échilghanda, imréy nagy «ongchil noqtinezerni ipadiligen» dep eyiplinip, öz-özini tenqid qilishqa mejburlan'ghan.

Imréy nagy 1944-yili 1-noyabir birinchi türkümde sowét qizil armiyisi bilen win'giriyige qaytip kelgen kompartiye rehberlirining biri bolup, u kompariyining wekili bolush salahiyiti bilen, waqitliq dölet mejlisining ezasi, yéza'igilik ménistiri bolup, wén'giriyining yer islahatigha riyasetchilik qilghan.

1948-yili sitalin sherqiy yawrupadiki her qaysi döletlerning yéza'igilikide hemkarlishishni tizlitish toghrisida yolyoruq bergen. Shuning bilen wén'giriye kompartiyisining rehbiri rakosi matyas derhal heriketke kilip, üch yil ichide memlikettiki %90 déhqanni kommunagha eza qilishni otturigha qoyghan. Nagy bolsa wén'giriyining yéza'igilik emeliy ehwalini chiqish qilishni teshebbus qilghan. Netijide nagy «ongchil aghmichiliq noqtinezerni terghip qilghan» dep eyiplen'gen. Shuning bilen u tenqid qilinip, siyasiy byurudin heydelgen.
1948-yili wén'giriye kompartiyisi sotsiyal démokratlar partiyisi bilen birliship, wén'giriye emgekchi partiyisi dep atilip, hakimiyetni musteqil igelligen. Qisqighine nechche yilda partiyining bash shujisi rakosi matyas bilen géro érno, riwayi jozif we farkos mixa'ildin ibaret «töt kishilik goruh» öz bishimchiliq bilen mustebitlik qilip, sowét ittipaqining tejiribisini qarighularche qollinip, siyasiy, iqtisad, medeniyet qatarliq jehetlerde éghir xataliqlarni sadir qilip, xelqning turmush sewiyisini töwenlitiwetken. Kompartiye xelq ammisining himayisidin mehrum qélip, ijtima'i zidiyet künsiri ötkürleshken. Bu xil ehwal sowét ittipaqining menpe'etini éghir tehditke uchratqan.
Shuning bilen 1950-yili nagyning xizmiti eslige keltürülgen,
Imréy nagy 1951-yili noyabirda mu'awin zungliliqqa teyinlen'gen.
1953-yili martta sitalin wapat bolup uzaq ötmey, imréy nagyni öz ichige alghan wén'giriye wekiller ömiki moskwagha chaqirtilghan. Nagy xrushuf qatarliqlarning arilishishi bilen wén'giriye hökümitining zunglisi bolghan.
Imréy nagy dadil islahat ilip birip, iqtisadi tereqqiyat pilanini tengshep, déhqanlarni komunagha mejburiy kirgüzüshni toxtitip, ahalilerning turmush sewiyisini yuqiri kötürüp, partiye tarmaqlirining mexsus hoqoqini emeldin qaldurghan. Bu siyaset nahayiti tizla ünümini körsetken, emma rakosi matyas qatarliqlar nagy teshebbus qilghan «ijtima'i turmush démokratiyisi»ni tutqa qilip, sowét ittipaqi bilen birliship nagyning islahatigha tosqunluq qilghan.

1955-yili 8-yanwar, sowét kompartiyisi merkiziy komitéti hey'et riyasiti moskwada nagyni «jawabkarliq sehnisi»ge ilip chiqqan, emma nagy özini tekshürüshni ret qilghachqa, bu rakosi matyasning nagyni yoqutishidiki bahane bolup qalghan. Uzaq ötmey, nagy «siyasiy seweb» tüpeylidin zungliliqtin istipa bergen, wén'giriye kompartiyisimu uni merkiziy komitét hem siyasiy byuru ezaliqidin qalduriwetken, partiyidin qoghlap chiqarghan.

1956-yili sowét kompartiyisining «sitalinsizlashturush», «tongni éritish» shamili wén'giriyigimu yétip kelgen. Shu yili 23-öktebir paytext budapshittiki amma namayish qilip, «wén'giriyede omomyüzlük islahat ilip birishni, nagyni qayta zungliliqqa teyinleshni, sowét ittipaqining wén'giriyide turushluq qoshunlirini élip chiqip kétishini» telep qilghan. Shu küni kechte namayish quralliq topilanggha özgergen. Kéchide wén'giriye hökümiti özgertip teshkil qilin'ghanliqini élan qilip, nagyni zungliliqqa teyinligen. Ikkinchi küni, sowét ittipaqining wén'giriyide turushluq qoshunliri tanka arqiliq «tertipning eslige kilishige yardem qilmaqchi» bolghanda zidiyet téximu ötkürleshken. 4-noyabir seherde sowét ittipaqi qoshunliri budapisht shehrige quralliq hujum qilip, weqeni tizlikte basturghan, nagyni «wén'giriye xelq démokratiyisi tüzümini aghdurushqa teshkillesh jinayiti» bilen ölümge höküm qilip, 1956-yili 6-iyun dargha asqan.
1989-yili iyulda wén'giriye aliy soti imréy nagy qatarliqlargha chiqirilghan hökümni emeldin qaldurghanliqini jakarlighan. Bu waqitta yüz minglighan amma imréy nagy üchün teziye bildürgen. 1991-yili dékabirda sowét ittipaqining zungtungi gorbachéf wén'giriye xelqini quralliq basturghanliqidin epsuslinidighanliqini bildürgen.
Sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin, rosiye zungtungi yélitsin we putinlar ilgiri-kéyin bolup wén'giriye xelqidin epu sorighan.

«kona xewerler géziti»din memet qéyum terjime qilghan.
«shinjang qanunchiliq géziti»ning 2009-yilliq 27-mart sanidin élindi.
Menbe: http://www.Izdinix.Com/ShowPost.Asp?ThreadID=35936
*******************************************

تولۇق ئوقۇش

Dunyadiki on meshhur ayal siyasiyon

Hilari klinton

Wezipisi: amérika dölet ishliri katipi.
Hilari 1947– yil 9– ayning 26– küni amérikining chikago shehiride tughulghan, ösmürlük chaghliri bextlik ötken. u kichikidinla a'ilisi we xizmitige sadiq bolush üchün asas salghan hem awam üchün xizmet qilish éngini turghuzghan. U 1975– yili yalé qanun inistitutida oquwatqanda mektepdéshi bil klinton bilen tonushup, uning bilen toy qilghan. Klinton zongtungluq wezipisidin qalghandin kéyin, hilari siyasiy ishlargha pa'al qatnashqan. 2000– yili nyu–york shitatining kéngesh palata ezasi bolup, amérika tarixida hökümette emel tutqan tunji sabiq «1– xanim» bolup qalghan.


Joxanna sigurdar dottir

Wezipisi: islandiye ötkünchi hökümetning zunglisi. 66 yashliq joxanna sigurdar dottir islandiyide jama'etning eng qarshi élishigha érishken yuqiri derijilik hökimet emeldari. Jama'et uni «muqeddes joxanna» dep ataydu, uning ijtima'iy ishlar ministirlikide wezipe ötigen chaghlirida méyipler, yashan'ghanlar we ajizlarning hoquq–menpe'etige kapaletlik qilish jehette utuq qazan'ghanliqini teripleydu. Joxanna özining xoznixan(hemjinis ) ikenlikini tunji ashkarilighan ayal hökümet bashliqi. U 2002– yili mexsus ston yazghuchisi yönina léz dottir bilen toy qilghan.


Anjéla mérkél

Wezipisi: gérmaniye zunglisi. Mérkél 1954– yili 6– ayning 17– küni gérmaniyining hamburg shehiride tughulghan. Kéyin gérmaniyining sherqige köchüp olturaqlashqan. 1989– yili bérlén témi örüwétilgendin kéyin, mérkél siyasiy pa'aliyitige pa'al atlinip, sherqiy gérmaniyidiki «démokratik qed kötürüsh» teshkilatigha qatnashqan, kéyin yene sherqiy gérmaniye dewridiki axirqi hökümetke kirip eyni chaghdiki zunglining bayanatchisi bolghan. Mérkél yene ayallar we yash–ösmürler ministiri we muhit ministir bolghan, 2005–yildiki gérmaniye fédératsiyisi zungli saylimida köp awaz bilen zungliliqqa saylinip, gérmaniye tarixidiki tunji ayal zungli bolghan.


Élzabét Ⅱ

Wezipisi: en'gliye ayal padishahi. Élzabét Ⅱ ning toluq nami «büyük brétaniye we shimaliy irélandiye birleshme padishahliqi hem bashqa dölet zémin we mustemlikilerning ayal padishahi, fédératsiye bashliqi». U 1926– yili 4– ayning 21– küni londonda tughulghan. Esliy ismi élzabét aliksandéra mari, u en'gliye wéndsor xanliqining 4– ewlad padishahi, en'gliye padishah jorjiⅥning chong qizi. Élzabét Ⅱ 1951– yildin bashlap en'gliye padishahi jorji Ⅵge wakaliten herxil resmiyi sorunlargha qatnashqan, 1952 – yili texitke waris bolghan. Ayal padishah en'gliyining dölet bashliqi, shundaqla yene en'gliyidin bashqa awstraliye, yéngi zélandiye, kanada qatarliq döletlerningmu dölet bashliqi.


Kondoliza ra'is

Wezipisi: amérikining sabiq dölet katipi. Ra'is sabiq klinton hökümiti dewridiki albrayttin kéyin amérika tarixida dölet katipi bolghan 2– ayal. Amérika zungtungi bush uni «dunyadiki eng hoquqluq ayal» dégen. Gerche u amérikining dölet katipiliq wezipisidin qalghan bolsimu, uning jezbidarliqi we tesir küchi yenila ajizlashqini yoq.


Kristina férnandéz

Wezipisi: argéntina zungtungi. Kristina 1953– yil 2– ayning 19– küni bu'énos–ayrés ölkisidiki laplata deryasi wadisidiki adettiki a'ilide dunyagha kelgen. Oquwatqan chéghida u néstor kir chnér bilen muhebbetleshken hem 1975– yili toy qilghan. Kristina 1983– yili siyasiy sahege qedem qoyghan, töt qétim fédératsiye parlaméntining ezasi bolghan. 2007– yili 7– ayda kristina hakimiyet yürgüzüsh ittipaqi– «ghelibe sépi»ning zungtung namzati bolghan hem %46 awazgha ériship ghelibe qilip, argéntina tarixidiki xelq saylighan tunji ayal zungtung bolghan.


Yuliye timoshénko

Wezipisi: ukra'ina zunglisi. Ukra'inada kishiler timu shénkoni «sumurugh» dep teripleydu. Timushénko 1960– yili ukra'inaning sherqiy sana'et rayonidiki dnérpérodzrézhinsk shehiride dunyagha kelgen. U ukra'inadiki «gilreng inqilab»ta muhim rol oynighachqa «gilreng inqilabtiki fransiyilik zhénni» dep teriplen'gen. «forbés» zhurnili uni «dunyadiki chong hoquqni igiligen 3– ayal» qatarigha kirgüzgen, kanadaning «dunya pochtisi géziti» uninggha «siyasiy sahediki sahibjamal» dep baha bergen.


Kaméko chakon

Wezipisi: ispaniye dölet mudapi'e weziri. Kaméko chakon ispaniye tarixidiki tunji ayal dölet mudapi'e weziri, shundaqla eng köp talash–tartish qozghighan ayal. Chakon ichki kabinétta turalghu weziri bolghan, dölet mudapi'e weziri bolghan chéghida qorsiqidiki balisi yette ayliqtin ashqan bolup, «hamildar dölet mudapi'e weziri» dep atalghan. Chakon ispaniye armiyisidiki 130 ming eskerning qomandani bolupla qalmay, yene ispaniyining mexpiy axbarat orgini CNI ningmu mes'uli. Herqaysi tereplerdiki zatlar «hamildar ayal mushundaq éghir wezipining höddisidin chiqalarmu?» dep endishe qilghanidi. Emma chakon qorsiqini tompaytip tuyuqsiz afghanistanda ziyarette bolup, xelq'ara jem'iyetni heyran qaldurghan.


Raniye

Wezipisi: i'ordaniye xanishi. Xanish raniye pelestinlik ewladi. 1970– yili kuweytte tughulghan. Misirning qahire uniwérsitétini püttürgendin kéyin i'ordaniye paytexti ammanda xizmet qilghan, 23 yashliq raniye melum ziyapette i'ordaniye weli'ehdisi abdulla bilen tonushup toy qilghan. Raniye awamning hörmitige sazawar bolghan, kishler uni «ereb dunyasidiki dé'anna» dep teriplishidu. Abdulla 1999– yili textke chiqqandin kéyin raniye dunyadiki eng yash xanish bolghan.


Tipi liwni

Wezipisi: isra'iliye diplomatiye ministiri. Liwni 49 yash, ilgiri meshhur jasusluq orgini «mosad»ta xizmet qilghan. 2006– yili 1– ayda isra'iliyining diplomatiye ministirlikige teyinlinip, isra'iliye tarixidiki 2– ayal ministir bolup qalghan. Axbarat wastiliri uni: «tikini bar etirgül»ge oxshatqan.


Menbe: «tengritagh tori»-(2009-03-18)
*************************************

تولۇق ئوقۇش

Din'gha haqaret qilish jinayet emesmu?

Toluq Teksti



Din'gha haqaret qilish jinayet emesmu?


Gollandiye aliy soti «insanlargha haqaret qilish jinayet, biraq herqandaq bir din'gha haqaret qilish jinayet emes» dep höküm chiqardi


(2009-03-13)türkiye awazi radi'osi xewiri:

Gollandiye: din'gha haqaret qilish jinayet emes.
Gollandiye aliy soti islam dinigha haqaret qilghan bir kishige munasiwetlik déloda «insanlargha haqaret qilish jinayet, biraq herqandaq bir din'gha haqaret qilish jinayet emes» dep höküm chiqardi.

Gollandiye aliy sotining islam dinigha haqaret qilghan bir kishining délosigha munasiwetlik chiqarghan qarari keng jama'etchilik teripidin ghulghula qozghaydighandek qilidu.
Bu ejeblinerlik qarari bilen gollandiye aliy soti «islam dinigha haqaret qilish»qa yol qoyghan boldi.
Bu weqening arqa körünüshi mundaq bolup, marakeshlik bir kishi dé'o wan gogh isimlik bir kishi teripidin «musulmanlargha haqaret qilghan» dep öltürüwétilgen. Weqedin kéyin, gollandiyilik bir kishi öyining derizisige «islam dégen bu mikropni yoqitayli» dégen xetler yézilghan wiwiskini asqanidi. Kéyin bu kishi «dini itiqadiy tüpeyli insanlargha haqaret qilghan» dégen jinayet bilen eyiblen'gen, shuning bilen bu déloni gollandiye aliy soti tekshürüshke bashlighanidi.
Sot déloni tekshürüp chiqqandin kéyin délo heqqide qarar chiqirip, «insanlargha haqaret qilish jinayet, biraq herqandaq bir din'gha haqaret qilish jinayet emes» déyish arqiliq islam dinigha haqaret qilghan mezkur kishining gunahsiz ikenlikini élan qildi.
Gollandiye aliy sotining hökümnamiside mundaq déyildi: «herqandaq bir kishi birer din'gha haqaret qilghan bolsa, bu uning jazalinishi üchün yéterlik seweb bolalmaydu; Shu din'gha étiqad qilghuchilar, özlirini haqaretke uchrighan dep qarighan teqdirdimu yenila netije oxshash»
Gollandiye aliy sotining bu qararidin kéyin, gollandiye ong qanat höriyet partiyisi rehbiri gyért wéldérs üchün bir ümid yultuzi tughulghan boldi.
«Qur'an kerim»ge we musulmanlargha qarita haqaret tüsini alghan «pitne» namliq filim körsitilishke bashlighandin kéyin, wéldérs heqqide «kishilerni musulmanlarni öch körüshke teshwiq qilghan we ularni kemsitken» dégen jinayet bilen sot échilghanidi.

***********************
تولۇق ئوقۇش

Türkiye - amirika tarixidiki kirizislar

Türkiye - amirika munasiwiti tarixidiki kirizislar


Updated 31.01.2009 20:33:10 UTC
Türkiye awazi radi'osi analizi:


Sekkiz yilliq bush hakimiyiti jeryanida türkiye bilen amérika qoshma shtatliri otturisdiki déplomatik munasiwetlerde jiddiy özgirishler meydan'gha keldi. Hetta bir qisim kishler bilen bezibir guruppilar türkiyining gherb dunyasi bilen bolghan munasiwétini üzüp, jonggu – rusiye we iran qatarliq döletlerdin shekillen'gen chembirek ichidin orun élish éhtimaliqining yuqiri ikenliki heqqide bezibiri qarashlarni iligiri sürüp baqqanmu boldi. Iligirimu, türkiye bilen amérika qoshma shtatliri otturisidiki déplomatik munasiwetlerde xélila sürkilish meydan'gha kelgenidi. Lékin bundaq kishni chöchütkidek ishench krizisi yüz bérip baqaqmighanidi.

Haydar chaqmaqning mezkur mesile heqqidiki analizini töwendikiche:

Töwende munasiwetlik shexs yaki orunlargha az tola paydisi bolup qalarmikin dégenni meqset qilip mezkur mesile heqqide bir nechche muhim misallarni körsitip ötimiz.

(1) 1960 – yili amérika qoshma shtatliri bilen sabiq séwit ittipaqi otturisida yüz bergen U-2 jasus ayrupilanlirining türkiyige xewer qilipmu qoymastin yoshurunche türk hawa teweliki arqiliq sabiq séwit ittipaqining bir qisim rayonlirida jasusluq pa'aliyti bilen shughullinip türkiyini ruslarning aldida qéyin ehwalgha chüshürüp qoyush netijisde peyda bolghan krizis.

(2) 1962- yili amérika qoshma shtatliri bilen sabiq séwit ittipaqi otturisida yuz bergen kuba kriziside , eger séwit ittipaqi amérikining qoshnisi kubada yerleshtürgen bashqurulidighan bombilrini élip tashlighan teqdire amérikimu türkiyige yerleshtürgen bashqurulidighan bombilirini éilp tashlaydighanliqigha maqul bolghan. Emma amérika qoshma shtatliri bu mesilini türkiyige xewer qilipmu qoymastin öz meyliche ruslar bilen muzakire élip barghan we bashqurulidighan bombilarni élip tashlashni qobul qilghan, netijisde türk – amérika krizisi yüz bergen. Öz waqtida, amérika qoshma shtatliri bashqurulidighan bombilarni türkiye bilen gherb ellirini rusiyining tehditidin saqlash meqsitide yerleshtürgenlikini iligiri sürüp türkiyini bu meslide qayil qilghan idi. Amérika qoshma shtatliri birer meslide öz menpe'eti nimini teqezzar qilisa ittipaqdashlirigha xewer qilipmu qoymastin, öz meyliche ish tutup qarishi terepning bixeterlikini xewep astida qaldurup qoyudighanliqini öz emelyitide ashikara qilip qoyghanidi.

(3) amérika qoshma shtatlirida 1960- yilarda yüz bergen zeherlik chikimlikning her yaqta ewj élip kétishi netijisde kélip chiqqan ijtima'iy mesiller we bu mesillerge nisbeten peyda bolghan xelq ammisining naraziliqigha qarita eyni dewirdiki amérika hakimyiti xeshxash (epiyun'gül) ishlepchiqirighan bir qisim döletlerge xeshxash ishlepchiqirishni cheklesh üchün bésim éshletken idi. Qéyin ehwalda qalghan déhqanlargha tartqan iqtisadiy ziyanlirini tölep béridighanliqigha wede qilghan. Türkiyde,1971- yilida birleshme hökümetning bash ministiri nihat erim amérika qoshma shtatlirining telpini ishqa ashurghan. Peqet, .Amérika qoshma shtatiliri wede qilghan iqtisadiy yardemlirini qilmighanliqi üchün 1974- yilida bash ministir bulent ejewit bu qanuni cheklimini emeldin qaldurwetken. Netijide, amérika bu ehwaldin qattiq narazi bolghan we türkiye amérika munasiwiti yirikliship ketken.

(4) 1964- yilida , rumlar(giritsiye)ning qibris(siprus) türklirini qetli'am qilishini toxtitish üchün türkiyning élip barmaqchi bolghan herbiy herikitini eyni dewirdiki amérika qoshma shtatliri prézidénti jonson, in'önige télgiramma ewetip bu herbiy heriketini tosup qoyghan.Jonsun téligirammisida, türkiyining amérika qorallirini ishlitishke bolmaydighanliqini, eger séwit ittipaqi bu ishqa arilashqan teqdirde , amérikining türkiyini qoghdap qalalmaydighanliqini éytqan. Bu weqe türkiyide qattiq naraziliqlarning kélip chiqishgha sewep bolghan we uzun mezgilidin tillardin chüshmigen .

(5) 1974- yili türkiye qibirisqa esker ewetken, buninggha qarita amérika qoshma shtatliri türkiyige qoral imbargusini emilileshtürgen, netijide ikki döletning munasiwiti téximu yirikiliship ketken.

(6) amérika qoshma shtatliri iraqqa bésip kirish qararnamisini maqullighandin kéyin, türkiyidin bezi ishlar heqqide yardem telep qilghan. Buninggha qarita, 2003- yili mart éyida türkiye parlaméntida élip bérilghan awaz tashlash pa'alyitide amérikining telepi birdek ret qilin'ghan. Bush hakimyiti buningdin qattiq xapa bolup türkiyige tutqan pozitsiyisini özgertken.

(7) 2004- yilida, shimaliy iraqta amérika eskerliri türk eskerlirining béshigha taghar kéygüzüp qoyushi netjiside kélip chiqqan krizis. Köpligen amérika eskerliri türkiye eskerliri turuwatqan öyge bérip ulargha qural tenglep bashlirigha taghar kéygüzüp ularni görüge alghan. Eslide bu ishni qilghan amérika eskerliri bilen béshigha taghar kéygüzülgen türk eskerliri xéli obdan tonushatti. Amérika eskerlirining bu qilmishi türkiyide keng xelq ammisining ghezep nepritini qozghighan , netijide türkler amérika bolghan ishench yoqitip qoyghanidi.

(8) amérika qoshma shtatlirining PKK(kord ishchilar partiyesi) térorluq teshkilatigha astirttin yardem qilghan dégendek qarashlargha qarita türk da'irliri we türk xelqi ishenmey désimu lékin ishendürüshke türtke bolidighan weqeler yüz bergen we türkiyide amérika qoshma shtatilirining PKK gha tutqan pozitsiyisining semimiliktin qattiq gumanilish kepyiyati höküm sürgen.

Amérika qoshma shtatlirining türkiye bilen munasiwet ornatqanliqigha 65 yil bolghan bolsimu yenila türk mehsulatlirigha mu'eyyen miqdardila sétish qanunini ijra qilishni dawam qildurmaqta.
Ottura sherqte, türkiyini yétim qaldurush üchün élip barghan siyasetliri, PKK gha bilip bolmaydighan sirliq halda mu'amile qilishi türkiyini heqiqeten bi'aram qilmaqta.

Türk – amérika munasiwitini yirikleshtürüshke da'ima sewep bolup kéliwatqan bir mesle bar.
U bolsimu - türkiyide dawamliq démokratiyini qalqan qilip turup türkiyining közige kiriwélishtur.
1915- yilidiki weqelerni bahane qilghan ermeniler, türkler sadir qilmighan jinayetni gherb dunyasidiki xiristiyanlarning dini hésiyatin paydilinip we özliriningmu oxshash mez'heptin bolghanliqini iligiri sürüp mejburi étirap qildurushqa orunmaqta. Türkiye ermenlerni gherblik tetiqatchilarmu ishtirak qilghan bir ilimy tekshürüsh hey'itining dunyadiki buninggha munasiwetlik arxiplardin paydilinip tekshürüsh élip bérishqa we tekshürüshtin chiqqan netijige her ikki terepning razi bolushigha chaqiriq qildi. Buninggha selbiy pozitsiye inkas qayturghan ermenler özning asasiz dawasining ishqa éshishini obama hakimiytidin ümit qilmaqta.


***************************************
Tewsiye: «poyizning teqdiri qandaq bolup ketti?»
http://ketmenbay.blogbus.com/logs/34446863.html
***************************************

تولۇق ئوقۇش