2008年12月18日星期四

Ottuz besh yéshim we shéir

ﺋﻮﺗﺘﯘﺯ ﺑﻪﺵ ﻳﯧﺸﯩﻢ ﯞﻩ ﺷﯧﺌﯩﺮ




Ottuz besh yéshim we shéir


Abduqadir jalalidin



(1)

Shéir eng pinhan, eng ichki terjimihaldur. Biraq buni ongushluq yézip chiqish üchün pewqul'adde til kérek. Quliqimizgha herxil awazlar kirip turidu: dérize perdisining shiwirlishi, qar süyining tamchilishi, ot öchürüsh mashinisining chirqirashliri, uxlawatqan balining yenggil tiniq awazliri, derstin chüshüsh qongghuriqi, zeherlik yilanning kishildashliri... Bizning ténimiz sézip turidu. Yéngi közi yorughan anilardin kélidighan süt we terning puriqi, chirigen yapraqlarning qangsiq hidi, shatut sherbitining temi, muzdek tash orunduq... Ene shularning hemmisi dunya tili, xuddi yiraq déngiz we deryalardiki sular. Égiz asmanda üzüp yürgen bulutlardiki yamghurlar axir bérip quduq süyige aylan'ghandek, biz tebiettin, jem'iyettin qobul qilidighan sézimler yürikimizdiki quduqqa jemlinidu. Quduqtiki tuyghular süyide dunya bir ay bolup eks étidu. Nagihan sen bu chaghda ashu ayni süzüp chiqmaqchi bolisen, biraq, ay pare - pare bolup kétidu. Shairlardiki pajie ene shu yerde.

Ilham bilen tilning musapisi tolimu yiraq, bu musapini nur tézlikide basqandimu köp waqit kétidu. Qarang, del mushu musapide, nurghun shairlarning meniwi jesetliri yatidu. Axirqi pellige bérish teleylik shairlargha mensup.

Tuyghu we erkinlikke bay sehralar shairlarning böshüki. Köpkök asman séning, yultuzlar séning, séxiy qoghunluqlar, qaynamlar, chitliq tamlardiki shorilar séning, hemme, hemmisi séning, shair hayatining peyzini ene shu yerde sürisen. Sheher shairlarning tawuti, sheher medeniyetlik tash dewrning shahiti. Bu yerde restilermu tash, binalarmu tash, ademlermu tash, yüreklermu tash...

Shairlar héssiyatimu tashqa aylan'ghan ghelite bir tash dewrige duch keldi. Chin - semimiy héssiyatlar tashlardiki éghir sükünatqa aylandi. Shairdiki xiyalning dehshitige peqet tashlarla chidaydu. Éh, tashlargha depne qilin'ghan nawaiy rohi!

Ademler emdi shuqeder bichare, ular atomning qudritige érishtiyu, hayajanlinishtin mehrum boldi. Muhebbetning lezziti hayasiz ten'ge qarashliq bolup qaldi. Qattiq külüsh we qattiq hayajanlinish üchün rohlandurush dorisi bolmisa bolmaydighan bolup qaldi.

Eger ölgen ata - ana üchün yighlash perz bolup qalsa, köz yéshigha namrat tash dewri puqraliri yighlitish dorisini ishlitishni omumlashturush mumkin.

Shéir perishte. Biraq u bügün kishiler arisida uchuwatqan halette emes, belki közlirini qum bésiwalghan bulaq halitide yashimaqta.

(2)

3- Ayning 11 - küni 35 yashqa kirdim. Bu küni men dexlisiz bir aramliq izdesh üchün tirishtim. Aldirashliq, teshwish, shawqun - süren bilen tolghan sheher hayati méni jimjitliqqa qewetla sézik qiliwetkenidi.

Menhazirgha qeder tughulghan künümni alahide xatire sheklide ötküzüpbaqmidim. Men buning néme zörüriyiti barliqini chüshinelmeyttim. Chünkitughulush méning ixtiyarimda emes idi. Kéyin eqlimni tépip oylisam, men tughuluptimen, buning néme üchünlüki bir sir. Eger men özümtughuluwalghan bolsam, belkim uni xatirilesh mumkin bolar idi. Biraqméning tughulushum katta bir iradige hemkarlashqan türlük amillarningtebiiti teripidin bolghanidi. Démek, mushu sir üstide heyranu hes bolushning özila eng yaxshi xatirilesh idi. Shundaq qilip, tughulghan künümnidostlarghimu éytip yürmidim, buni peqet ayalimla biletti. Men bu qétim tughulghan künümni özgiche bir xatirileshni oylidim we shundaq qildim: ayalim men yaxshi köridighan tamaqni etti, men tamaqni yep bolup, bir'az waqitni ötküzdüm, andin teharet aldim - de, yataq öyümge kirip ishikni ettim.

Heyhat! tolimu az nésip bolghan jimjitliqni axir taptim. Biraq bu jimjitliq keng tebietning qoynidiki jimjitliq bolmastin, töt tam ichige qachilan'ghan mesh'um jimjitliq idi. Shundaqtimu buni aran tapqanidim. Téléfonni jiringlimisun dep simini üzüwettim. Mana bu, öz - özümge toluq mensup bolghan qimmetlik deqiqiler idi.

« Eng bolmighanda, waqitning xojayini bol ... » Jimjitliq manga shiwirlashqa bashlidi.

Roh batin (ichki) déngiz, uning qirghiqi yoq, tégi bar, u ténimizning chongqur yéride, biz uni bilishke qadir emes. Angla!

Bu hérakilitning awazi idi.

Angla!
Angla!...Angla!

Hérakilit yéqinlashti. Men uni éniq körüshke bashlidim, u shar sheklidiki yalqunni ochumigha éliwalghanidi. Waqit érip tamchilimaqta idi, astim bipayan déngizgha aylandi.

« Qarangghu su yüzide rohlar perwazi » dédi kimdur birsi.

Men dunya dégen kitabni tetür waraqlidim. 1 - Betni örüp titulgha kelgende turup qaldim. Chünki, titulni örüsemla özümmu tügeyttim. Kitabning muqawisi buyruq péildin pütken bolup, men u yerde érip kétettim. U yerde tenmu, rohmu, muzika we shéirmu érip tügeytti. Shéir ene shu yerdin tughulushi kérek idi.

Men shéir yazmaqchi boldum. Biraq shéirning qaide - yosun bilen tolghan dunyagha saq - salamet tughulmiqi tes idi. Uning üstige men shéirdin yiraqlawatqan dewrning puqrasigha aylinip kétiwatattim.
« Anglaydighan » hüjeyrilirim qurup kétiwatatti. Qanche aware bolsammu yazalmidim. Ichim titildidi. Özümni murdidek hés qildim.

Qéni, sirliq jahan bilen til ortaqliqim? Tughulghan künümge atap sh'éir yazmaqchi boldum. Biraq shéir kelmidi. Mejburlash shéiriyetke qarita fashizmdur. Chüshendimki, del mushu waqitning özide shéiriyet méni sotqa tartiwatqanidi. Anglaydighan qulaqliring qéni?

(3)

« Etir güller partlaydu asta... »

Güllerning échilishi üchün ketken waqit deqiqe halitige keltürüldi, güllerning échilishidiki sükünat « partlash » tin ibaret shiddetlik awazgha örüldi. Gül poreklirining asta - asta kéngiyip échilishidiki sadani anglawatqan qulaq peqet shair bilen muzikantqa nésip bolidu. Daim emes, gah - gah.

Undaq qulaq tebiet bilen bolghan nazuk dilkeshliktin kélidu.

Shéir'oqushmu shéir yézishqa oxshash ish, uningda aptor ötken kéchiktin senmu ötisen, ikki adem ötken kéchikning qirghaqliri özgermigen bolidu, biraq éqin oxshimaydu. Aptor bir éqin, sen bolsang ayrim bir éqin. Qash bir, qirghaq bir.

Shundaq qilip, tughulghan künümning axshimini shéir oqush bilen ötküzdüm. Özbékistan shairi muhemmet salihning munu misraliri shu taptiki tuyghumgha taza mas kéletti:

Köz yéshinggha paturup qelem,
Qorqunchluq emesmu bozlimaq,
Aq qeghezning yüzige qarap,
Peqet heqiqetni sözlimek.

(4)

Bir parche hékaye qandaq bashlinidu?

Tunjijümlidinmu? Tunji abzastinmu? Undaqta, ular qandaq peyda bolghan? Herqandaq bashlinishning yene bashlinishi bolidu. Tughulushningmu tughulushibolidu, men bir tamche su, bir qétimliq hewes, muemmaliq ayet, nazuk bir nepes...

Méning tughulushumning cheksiz dewr qilip turidighan boghumliri waqitlarséri sozulmaqta.

(5)

Beziler tughulghan künini xatirilesh hayatni qedirleshtin dérek béridu, déyishidu.
Men deymen: hayatni qedirlesh peqetla shumu!
Hayat bir yéqilghu, sen uning yoruqida dunyani körisen, rohingni yuyisen.


(1999 - Yili)

&&&&&&&&&&&&&&&&&&



ﺋﻮﺗﺘﯘﺯ ﺑﻪﺵ ﻳﯧﺸﯩﻢ ﯞﻩ ﺷﯧﺌﯩﺮ


ئابدۇقادىر ﺟﺎﻻﻟﯩﺪﯨﻦ


(1)

ﺷﯧﺌﯩﺮ ﺋﻪﯓ ﭘﯩﻨﮭﺎﻥ، ﺋﻪﯓ ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﯩﮭﺎﻟﺪﯗﺭ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ﺑﯘﻧﻰ ﺋﻮﯕﯘﺷﻠﯘﻕ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﭘﻪﯞﻗﯘﻟﺌﺎﺩﺩﻩ ﺗﯩﻞ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﻗﯘﻟﯩﻘﯩﻤﯩﺰﻏﺎ ﮬﻪﺭﺧﯩﻞ ﺋﺎﯞﺍﺯﻻﺭ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ: ﺩﯦﺮﯨﺰﻩ ﭘﻪﺭﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺷﯩﯟﯨﺮﻟﯩﺸﻰ، ﻗﺎﺭ ﺳﯜﻳﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﻣﭽﯩﻠﯩﺸﻰ، ﺋﻮﺕ ﺋﯚﭼﯜﺭﯛﺵ ﻣﺎﺷﯩﻨﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﭼﯩﺮﻗﯩﺮﺍﺷﻠﯩﺮﻯ، ﺋﯘﺧﻼﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﺑﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﻳﻪﯕﮕﯩﻞ ﺗﯩﻨﯩﻖ ﺋﺎﯞﺍﺯﻟﯩﺮﻯ، ﺩﻩﺭﺳﺘﯩﻦ ﭼﯜﺷﯜﺵ ﻗﻮﯕﻐﯘﺭﯨﻘﻰ، ﺯﻩﮬﻪﺭﻟﯩﻚ ﻳﯩﻼﻧﻨﯩﯔ ﻛﯩﺸﯩﻠﺪﺍﺷﻠﯩﺮﻯ... ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﺗﯧﻨﯩﻤﯩﺰ ﺳﯧﺰﯨﭗ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ. ﻳﯧﯖﻰ ﻛﯚﺯﻯ ﻳﻮﺭﯗﻏﺎﻥ ﺋﺎﻧﯩﻼﺭﺩﯨﻦ ﻛﯧﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﯜﺕ ﯞﻩ ﺗﻪﺭﻧﯩﯔ ﭘﯘﺭﯨﻘﻰ، ﭼﯩﺮﯨﮕﻪﻥ ﻳﺎﭘﺮﺍﻗﻼﺭﻧﯩﯔ ﻗﺎﯕﺴﯩﻖ ﮬﯩﺪﻯ، ﺷﺎﺗﯘﺕ ﺷﻪﺭﺑﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻣﻰ، ﻣﯘﺯﺩﻩﻙ ﺗﺎﺵ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﯗﻕ... ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺗﯩﻠﻰ، ﺧﯘﺩﺩﻯ ﻳﯩﺮﺍﻕ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﯞﻩ ﺩﻩﺭﻳﺎﻻﺭﺩﯨﻜﻰ ﺳﯘﻻﺭ. ﺋﯧﮕﯩﺰ ﺋﺎﺳﻤﺎﻧﺪﺍ ﺋﯜﺯﯛﭖ ﻳﯜﺭﮔﻪﻥ ﺑﯘﻟﯘﺗﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﻳﺎﻣﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﺎﺧﯩﺮ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﻗﯘﺩﯗﻕ ﺳﯜﻳﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻧﺪﻩﻙ، ﺑﯩﺰ ﺗﻪﺑﯩﺌﻪﺗﺘﯩﻦ، ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﺘﯩﻦ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﯧﺰﯨﻤﻠﻪﺭ ﻳﯜﺭﯨﻜﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﻗﯘﺩﯗﻗﻘﺎ ﺟﻪﻣﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﻗﯘﺩﯗﻗﺘﯩﻜﻰ ﺗﯘﻳﻐﯘﻻﺭ ﺳﯜﻳﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﻱ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﻪﻛﺲ ﺋﯧﺘﯩﺪﯗ. ﻧﺎﮔﯩﮭﺎﻥ ﺳﻪﻥ ﺑﯘ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﺋﺎﺷﯘ ﺋﺎﻳﻨﻰ ﺳﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﻤﺎﻗﭽﻰ ﺑﻮﻟﯩﺴﻪﻥ، ﺑﯩﺮﺍﻕ، ئاي ﭘﺎﺭﻩ - ﭘﺎﺭﻩ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﯧﺘﯩﺪﯗ. ﺷﺎﺋﯩﺮﻻﺭﺩﯨﻜﻰ ﭘﺎﺟﯩﺌﻪ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ.

ﺋﯩﻠﮭﺎﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﯩﻠﻨﯩﯔ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﻰ ﺗﻮﻟﯩﻤﯘ ﻳﯩﺮﺍﻕ، ﺑﯘ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﻨﻰ ﻧﯘﺭ ﺗﯧﺰﻟﯩﻜﯩﺪﻩ ﺑﺎﺳﻘﺎﻧﺪﯨﻤﯘ ﻛﯚﭖ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﻛﯧﺘﯩﺪﯗ. ﻗﺎﺭﺍﯓ، ﺩﻩﻝ ﻣﯘﺷﯘ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺪﻩ، ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺷﺎﺋﯩﺮﻻﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﻧﯩﯟﻯ ﺟﻪﺳﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﻳﺎﺗﯩﺪﯗ. ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﭘﻪﻟﻠﯩﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﺶ ﺗﻪﻟﻪﻳﻠﯩﻚ ﺷﺎﺋﯩﺮﻻﺭﻏﺎ ﻣﻪﻧﺴﯘﭖ.

ﺗﯘﻳﻐﯘ ﯞﻩ ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻜﻜﻪ ﺑﺎﻱ ﺳﻪﮬﺮﺍﻻﺭ ﺷﺎﺋﯩﺮﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﯚﺷﯜﻛﻰ. ﻛﯚﭘﻜﯚﻙ ﺋﺎﺳﻤﺎﻥ ﺳﯧﻨﯩﯔ، ﻳﯘﻟﺘﯘﺯﻻﺭ ﺳﯧﻨﯩﯔ، ﺳﯧﺨﯩﻲ ﻗﻮﻏﯘﻧﻠﯘﻗﻼﺭ، ﻗﺎﻳﻨﺎﻣﻼﺭ، ﭼﯩﺘﻠﯩﻖ ﺗﺎﻣﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﺷﻮﺭﯨﻼﺭ ﺳﯧﻨﯩﯔ، ﮬﻪﻣﻤﻪ، ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﺳﯧﻨﯩﯔ، ﺷﺎﺋﯩﺮ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﭘﻪﻳﺰﯨﻨﻰ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺳﯜﺭﯨﺴﻪﻥ. ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺷﺎﺋﯩﺮﻻﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﯞﯗﺗﻰ، ﺷﻪﮬﻪﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚ ﺗﺎﺵ ﺩﻩﯞﺭﻧﯩﯔ ﺷﺎﮬﯩﺘﻰ. ﺑﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺭﻩﺳﺘﯩﻠﻪﺭﻣﯘ ﺗﺎﺵ، ﺑﯩﻨﺎﻻﺭﻣﯘ ﺗﺎﺵ، ﺋﺎﺩﻩﻣﻠﻪﺭﻣﯘ ﺗﺎﺵ، ﻳﯜﺭﻩﻛﻠﻪﺭﻣﯘ ﺗﺎﺵ...

ﺷﺎﺋﯩﺮﻻﺭ ﮬﯧﺴﺴﯩﻴﺎﺗﯩﻤﯘ ﺗﺎﺷﻘﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻥ ﻏﻪﻟﯩﺘﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﺎﺵ ﺩﻩﯞﺭﯨﮕﻪ ﺩﯗﭺ ﻛﻪﻟﺪﻯ. ﭼﯩﻦ - ﺳﻪﻣﯩﻤﯩﻲ ﮬﯧﺴﺴﯩﻴﺎﺗﻼﺭ ﺗﺎﺷﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﯧﻐﯩﺮ ﺳﯜﻛﯜﻧﺎﺗﻘﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ. ﺷﺎﺋﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺧﯩﻴﺎﻟﻨﯩﯔ ﺩﻩﮬﺸﯩﺘﯩﮕﻪ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﺗﺎﺷﻼﺭﻻ ﭼﯩﺪﺍﻳﺪﯗ. ﺋﯧﮫ، ﺗﺎﺷﻼﺭﻏﺎ ﺩﻩﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﻧﺎﯞﺍﺋﯩﻲ ﺭﻭﮬﻰ!

ﺋﺎﺩﻩﻣﻠﻪﺭ ﺋﻪﻣﺪﻯ ﺷﯘﻗﻪﺩﻩﺭ ﺑﯩﭽﺎﺭﻩ، ﺋﯘﻻﺭ ﺋﺎﺗﻮﻣﻨﯩﯔ ﻗﯘﺩﺭﯨﺘﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﺘﯩﻴﯘ، ﮬﺎﻳﺎﺟﺎﻧﻠﯩﻨﯩﺸﺘﯩﻦ ﻣﻪﮬﺮﯗﻡ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﻣﯘﮬﻪﺑﺒﻪﺗﻨﯩﯔ ﻟﻪﺯﺯﯨﺘﻰ ﮬﺎﻳﺎﺳﯩﺰ ﺗﻪﻧﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﺷﻠﯩﻖ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﻛﯜﻟﯜﺵ ﯞﻩ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﮬﺎﻳﺎﺟﺎﻧﻠﯩﻨﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺭﻭﮬﻼﻧﺪﯗﺭﯗﺵ ﺩﻭﺭﯨﺴﻰ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﺎ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺪﻯ.

ﺋﻪﮔﻪﺭ ﺋﯚﻟﮕﻪﻥ ﺋﺎﺗﺎ - ﺋﺎﻧﺎ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻳﯩﻐﻼﺵ ﭘﻪﺭﺯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺴﺎ، ﻛﯚﺯ ﻳﯧﺸﯩﻐﺎ ﻧﺎﻣﺮﺍﺕ ﺗﺎﺵ ﺩﻩﯞﺭﻯ ﭘﯘﻗﺮﺍﻟﯩﺮﻯ ﻳﯩﻐﻠﯩﺘﯩﺶ ﺩﻭﺭﯨﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺸﻨﻰ ﺋﻮﻣﯘﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ.

ﺷﯧﺌﯩﺮ ﭘﻪﺭﯨﺸﺘﻪ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ﺋﯘ ﺑﯜﮔﯜﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺋﯘﭼﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﮬﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ﺋﻪﻣﻪﺱ، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﻛﯚﺯﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻗﯘﻡ ﺑﯧﺴﯩﯟﺍلغان ﺑﯘﻻﻕ ﮬﺎﻟﯩﺘﯩﺪﻩ ﻳﺎﺷﯩﻤﺎﻗﺘﺎ.

(2)

3- ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 11 - ﻛﯜﻧﻰ 35 ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﺩﯨﻢ. ﺑﯘ ﻛﯜﻧﻰ ﻣﻪﻥ ﺩﻩﺧﻠﯩﺴﯩﺰ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﺭﺍﻣﻠﯩﻖ ﺋﯩﺰﺩﻩﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺗﯩﺮﯨﺸﺘﯩﻢ. ﺋﺎﻟﺪﯨﺮﺍﺷﻠﯩﻖ، ﺗﻪﺷﯟﯨﺶ، ﺷﺎﯞﻗﯘﻥ - ﺳﯜﺭﻩﻥ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻮﻟﻐﺎﻥ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﮬﺎﻳﺎﺗﻰ ﻣﯧﻨﻰ ﺟﯩﻤﺠﯩﺘﻠﯩﻘﻘﺎ ﻗﻪﯞﻩﺗﻼ ﺳﯧﺰﯨﻚ ﻗﯩﻠﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻧﯩﺪﻯ.

ﻣﻪﻥﮬﺎﺯﯨﺮﻏﺎ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﻛﯜﻧﯜﻣﻨﻰ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺧﺎﺗﯩﺮﻩ ﺷﻪﻛﻠﯩﺪﻩ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﭖﺑﺎﻗﻤﯩﺪﯨﻢ. ﻣﻪﻥ ﺑﯘﻧﯩﯔ ﻧﯧﻤﻪ ﺯﯙﺭﯛﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭﻟﯩﻘﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﻪﻟﻤﻪﻳﺘﺘﯩﻢ. ﭼﯜﻧﻜﻰﺗﯘﻏﯘﻟﯘﺵ ﻣﯧﻨﯩﯔ ﺋﯩﺨﺘﯩﻴﺎﺭﯨﻤﺪﺍ ﺋﻪﻣﻪﺱ ﺋﯩﺪﻯ. ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﻪﻗﻠﯩﻤﻨﻰ ﺗﯧﭙﯩﭗ ﺋﻮﻳﻠﯩﺴﺎﻡ، ﻣﻪﻥ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﭘﺘﯩﻤﻪﻥ، ﺑﯘﻧﯩﯔ ﻧﯧﻤﻪ ﺋﯜﭼﯜﻧﻠﯜﻛﻰ ﺑﯩﺮ ﺳﯩﺮ. ﺋﻪﮔﻪﺭ ﻣﻪﻥ ﺋﯚﺯﯛﻡﺗﯘﻏﯘﻟﯘﯞﺍﻟﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎﻡ، ﺑﻪﻟﻜﯩﻢ ﺋﯘﻧﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺵ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ ﺑﻮﻻﺭ ﺋﯩﺪﻯ. ﺑﯩﺮﺍﻕﻣﯧﻨﯩﯔ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﺷﯘﻡ ﻛﺎﺗﺘﺎ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﺮﺍﺩﯨﮕﻪ ﮬﻪﻣﻜﺎﺭﻻﺷﻘﺎﻥ ﺗﯜﺭﻟﯜﻙ ﺋﺎﻣﯩﻠﻼﺭﻧﯩﯔﺗﻪﺑﯩﺌﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. ﺩﯦﻤﻪﻙ، ﻣﯘﺷﯘ ﺳﯩﺮ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﮬﻪﻳﺮﺍﻧﯘ ﮬﻪﺱ ﺑﻮﻟﯘﺷﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﯨﻼ ﺋﻪﯓ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺵ ﺋﯩﺪﻯ. ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﻛﯜﻧﯜﻣﻨﻰﺩﻭﺳﺘﻼﺭﻏﯩﻤﯘ ﺋﯧﻴﺘﯩﭗ ﻳﯜﺭﻣﯩﺪﯨﻢ، ﺑﯘﻧﻰ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﺋﺎﻳﺎﻟﯩﻤﻼ ﺑﯩﻠﻪﺗﺘﻰ. ﻣﻪﻥ ﺑﯘ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﻛﯜﻧﯜﻣﻨﻰ ﺋﯚﺯﮔﯩﭽﻪ ﺑﯩﺮ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺷﻨﻰ ﺋﻮﻳﻠﯩﺪﯨﻢ ﯞﻩ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯩﻠﺪﯨﻢ: ﺋﺎﻳﺎﻟﯩﻢ ﻣﻪﻥ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﻛﯚﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﺎﻣﺎﻗﻨﻰ ﺋﻪﺗﺘﻰ، ﻣﻪﻥ ﺗﺎﻣﺎﻗﻨﻰ ﻳﻪﭖ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﯩﺮﺋﺎﺯ ﯞﺍﻗﯩﺘﻨﻰ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﺩﯛﻡ، ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﺗﻪھاﺭﻩﺕ ﺋﺎﻟﺪﯨﻢ - ﺩﻩ، ﻳﺎﺗﺎﻕ ﺋﯚﻳﯜﻣﮕﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺋﯩﺸﯩﻜﻨﻰ ﺋﻪﺗﺘﯩﻢ.

ﮬﻪﻳﮭﺎﺕ! ﺗﻮﻟﯩﻤﯘ ﺋﺎﺯ ﻧﯧﺴﯩﭗ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺟﯩﻤﺠﯩﺘﻠﯩﻘﻨﻰ ﺋﺎﺧﯩﺮ ﺗﺎﭘﺘﯩﻢ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ﺑﯘ ﺟﯩﻤﺠﯩﺘﻠﯩﻖ ﻛﻪﯓ ﺗﻪﺑﯩﺌﻪﺗﻨﯩﯔ ﻗﻮﻳﻨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺟﯩﻤﺠﯩﺘﻠﯩﻖ ﺑﻮﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ، ﺗﯚﺕ ﺗﺎﻡ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﻗﺎﭼﯩﻼﻧﻐﺎﻥ ﻣﻪﺷﺌﯘﻡ ﺟﯩﻤﺠﯩﺘﻠﯩﻖ ﺋﯩﺪﻯ. ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﺘﯩﻤﯘ ﺑﯘﻧﻰ ﺋﺎﺭﺍﻥ ﺗﺎﭘﻘﺎﻧﯩﺪﯨﻢ. ﺗﯧﻠﯧﻔﻮﻧﻨﻰ ﺟﯩﺮﯨﯖﻠﯩﻤﯩﺴﯘﻥ ﺩﻩﭖ سىمىنى ﺋﯜﺯﯛﯞﻩﺗﺘﯩﻢ. ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ، ﺋﯚﺯ - ﺋﯚﺯﯛﻣﮕﻪ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻣﻪﻧﺴﯘﭖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﺩﻩﻗﯩﻘﯩﻠﻪﺭ ﺋﯩﺪﻯ.

« ﺋﻪﯓ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﻧﺪﺍ، ﯞﺍﻗﯩﺘﻨﯩﯔ ﺧﻮﺟﺎﻳﯩﻨﻰ ﺑﻮﻝ ... » ﺟﯩﻤﺠﯩﺘﻠﯩﻖ ﻣﺎﯕﺎ ﺷﯩﯟﯨﺮﻻﺷﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪﻯ.

ﺭﻭﮪ ﺑﺎﺗﯩﻦ (ﺋﯩﭽﻜﻰ) ﺩﯦﯖﯩﺰ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻗﯩﺮﻏﯩﻘﻰ ﻳﻮﻕ، ﺗﯧﮕﻰ ﺑﺎﺭ، ﺋﯘ ﺗﯧﻨﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﻳﯧﺮﯨﺪﻩ، ﺑﯩﺰ ﺋﯘﻧﻰ ﺑﯩﻠﯩﺸﻜﻪ ﻗﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﻣﻪﺱ. ﺋﺎﯕﻼ!

ﺑﯘ ﮬﯧﺮﺍﻛﯩﻠﯩﺘﻨﯩﯔ ﺋﺎﯞﺍﺯﻯ ﺋﯩﺪﻯ.

ﺋﺎﯕﻼ!
ﺋﺎﯕﻼ!...ﺋﺎﯕﻼ!

ﮬﯧﺮﺍﻛﯩﻠﯩﺖ ﻳﯧﻘﯩﻨﻼﺷﺘﻰ. ﻣﻪﻥ ﺋﯘﻧﻰ ﺋﯧﻨﯩﻖ ﻛﯚﺭﯛﺷﻜﻪ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪﯨﻢ، ﺋﯘ ﺷﺎﺭ ﺷﻪﻛﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﺎﻟﻘﯘﻧﻨﻰ ﺋﻮﭼﯘﻣﯩﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﯟﺍﻟﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﯧﺮﯨﭗ ﺗﺎﻣﭽﯩﻠﯩﻤﺎﻗﺘﺎ ﺋﯩﺪﻯ، ﺋﺎﺳﺘﯩﻢ ﺑﯩﭙﺎﻳﺎﻥ ﺩﯦﯖﯩﺰﻏﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ.

« ﻗﺎﺭﺍﯕﻐﯘ ﺳﯘ ﻳﯜﺯﯨﺪﻩ ﺭﻭﮬﻼﺭ ﭘﻪﺭﯞﺍﺯﻯ » ﺩﯦﺪﻯ ﻛﯩﻤﺪﯗﺭ ﺑﯩﺮﺳﻰ.

ﻣﻪﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﺗﻪﺗﯜﺭ ﯞﺍﺭﺍﻗﻠﯩﺪﯨﻢ. 1 - ﺑﻪﺗﻨﻰ ﺋﯚﺭﯛﭖ ﺗﯩﺘﯘﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﻗﺎﻟﺪﯨﻢ. ﭼﯜﻧﻜﻰ، ﺗﯩﺘﯘﻟﻨﻰ ﺋﯚﺭﯛﺳﻪﻣﻼ ﺋﯚﺯﯛﻣﻤﯘ ﺗﯜﮔﻪﻳﺘﺘﯩﻢ. ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﯩﯔ ﻣﯘﻗﺎﯞﯨﺴﻰ ﺑﯘﻳﺮﯗﻕ ﭘﯧﺌﯩﻠﺪﯨﻦ ﭘﯜﺗﻜﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻣﻪﻥ ﺋﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺋﯧﺮﯨﭗ ﻛﯧﺘﻪﺗﺘﯩﻢ. ﺋﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺗﻪﻧﻤﯘ، ﺭﻭﮬﻤﯘ، ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﯞﻩ ﺷﯧﺌﯩﺮﻣﯘ ﺋﯧﺮﯨﭗ ﺗﯜﮔﻪﻳﺘﺘﻰ. ﺷﯧﺌﯩﺮ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﯨﻦ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﺷﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ ﺋﯩﺪﻯ.

ﻣﻪﻥ ﺷﯧﺌﯩﺮ ﻳﺎﺯﻣﺎﻗﭽﻰ ﺑﻮﻟﺪﯗﻡ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ﺷﯧﺌﯩﺮﻧﯩﯔ ﻗﺎﺋﯩﺪﻩ - ﻳﻮﺳﯘﻥ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻮﻟﻐﺎﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎغا ﺳﺎﻕ - ﺳﺎﻻﻣﻪﺕ ﺗﯘﻏﯘﻟﻤﯩﻘﻰ ﺗﻪﺱ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﻣﻪﻥ ﺷﯧﺌﯩﺮﺩﯨﻦ ﻳﯩﺮﺍﻗﻼﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﺩﻩﯞﺭﻧﯩﯔ ﭘﯘﻗﺮﺍﺳﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﯟﺍﺗﺎﺗﺘﯩﻢ.
« ﺋﺎﯕﻼﻳﺪﯨﻐﺎﻥ » ﮬﯜﺟﻪﻳﺮﯨﻠﯩﺮﯨﻢ ﻗﯘﺭﯗﭖ ﻛﯧﺘﯩﯟﺍﺗﺎﺗﺘﻰ. ﻗﺎﻧﭽﻪ ﺋﺎﯞﺍﺭﻩ ﺑﻮﻟﺴﺎﻣﻤﯘ ﻳﺎﺯﺍﻟﻤﯩﺪﯨﻢ. ﺋﯩﭽﯩﻢ ﺗﯩﺘﯩﻠﺪﯨﺪﻯ. ﺋﯚﺯﯛﻣﻨﻰ ﻣﯘﺭﺩﯨﺪﻩﻙ ﮬﯧﺲ ﻗﯩﻠﺪﯨﻢ.

ﻗﯧﻨﻰ، ﺳﯩﺮﻟﯩﻖ ﺟﺎﮬﺎﻥ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﯩﻞ ﺋﻮﺭﺗﺎﻗﻠﯩﻘﯩﻢ؟ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﻛﯜﻧﯜﻣﮕﻪ ﺋﺎﺗﺎﭖ ﺷﺌﯧﯩﺮ ﻳﺎﺯﻣﺎﻗﭽﻰ ﺑﻮﻟﺪﯗﻡ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ﺷﯧﺌﯩﺮ ﻛﻪﻟﻤﯩﺪﻯ. ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﻻﺵ ﺷﯧﺌﯩﺮﯨﻴﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺭﯨﺘﺎ ﻓﺎﺷﯩﺰﻣﺪﯗﺭ. ﭼﯜﺷﻪﻧﺪﯨﻤﻜﻰ، ﺩﻩﻝ ﻣﯘﺷﯘ ﯞﺍﻗﯩﺘﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﯨﺪﻩ ﺷﯧﺌﯩﺮﯨﻴﻪﺕ ﻣﯧﻨﻰ ﺳﻮﺗﻘﺎ ﺗﺎﺭﺗﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻧﯩﺪﻯ. ﺋﺎﯕﻼﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻗﯘﻻﻗﻠﯩﺮﯨﯔ ﻗﯧﻨﻰ؟

(3)

« ﺋﻪﺗﯩﺮ ﮔﯜﻟﻠﻪﺭ ﭘﺎﺭﺗﻼﻳﺪﯗ ﺋﺎﺳﺘﺎ... »

ﮔﯜﻟﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯧﭽﯩﻠﯩﺸﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺩﻩﻗﯩﻘﻪ ﮬﺎﻟﯩﺘﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯛﻟﺪﻯ، ﮔﯜﻟﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯧﭽﯩﻠﯩﺸﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﯜﻛﯜﻧﺎﺕ « پارتلاش » ﺗﯩﻦ ﺋﯩﺒﺎﺭﻩﺕ ﺷﯩﺪﺩﻩﺗﻠﯩﻚ ﺋﺎﯞﺍﺯﻏﺎ ﺋﯚﺭﯛﻟﺪﻯ. ﮔﯜﻝ ﭘﻮﺭﻩﻛﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺘﺎ - ﺋﺎﺳﺘﺎ ﻛﯧﯖﯩﻴﯩﭗ ﺋﯧﭽﯩﻠﯩﺸﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﺎﺩﺍﻧﻰ ﺋﺎﯕﻼﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﻗﯘﻻﻕ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎﻧﺘﻘﺎ ﻧﯧﺴﯩﭗ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺩﺍﺋﯩﻢ ﺋﻪﻣﻪﺱ، ﮔﺎﮪ - ﮔﺎﮪ.

ﺋﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯘﻻﻕ ﺗﻪﺑﯩﺌﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻧﺎﺯﯗﻙ ﺩﯨﻠﻜﻪﺷﻠﯩﻜﺘﯩﻦ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ.

ﺷﯧﺌﯩﺮﺋﻮﻗﯘﺷﻤﯘ ﺷﯧﺌﯩﺮ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﺋﯩﺶ، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﺍ ﺋﺎﭘﺘﻮﺭ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﻛﯧﭽﯩﻜﺘﯩﻦ ﺳﻪﻧﻤﯘ ﺋﯚﺗﯩﺴﻪﻥ، ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﻛﯧﭽﯩﻜﻨﯩﯔ ﻗﯩﺮﻏﺎﻗﻠﯩﺮﻯ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﻣﯩﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، ﺑﯩﺮﺍﻕ ﺋﯧﻘﯩﻦ ﺋﻮﺧﺸﯩﻤﺎﻳﺪﯗ. ﺋﺎﭘﺘﻮﺭ ﺑﯩﺮ ﺋﯧﻘﯩﻦ، ﺳﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎﯓ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﺑﯩﺮ ﺋﯧﻘﯩﻦ. ﻗﺎﺵ ﺑﯩﺮ، ﻗﯩﺮﻏﺎﻕ ﺑﯩﺮ.

ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﻛﯜﻧﯜﻣﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﺸﯩﻤﯩﻨﻰ ﺷﯧﺌﯩﺮ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﺩﯛﻡ. ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﯩﺴﺘﺎﻥ ﺷﺎﺋﯩﺮﻯ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺕ ﺳﺎﻟﯩﮭﻨﯩﯔ ﻣﯘﻧﯘ ﻣﯩﺴﺮﺍﻟﯩﺮﻯ ﺷﯘ ﺗﺎﭘﺘﯩﻜﻰ ﺗﯘﻳﻐﯘﻣﻐﺎ ﺗﺎﺯﺍ ﻣﺎﺱ ﻛﯧﻠﻪﺗﺘﻰ:

ﻛﯚﺯ ﻳﯧﺸﯩﯖﻐﺎ ﭘﺎﺗﯘﺭﯗﭖ ﻗﻪﻟﻪﻡ،
ﻗﻮﺭﻗﯘﻧﭽﻠﯘﻕ ﺋﻪﻣﻪﺳﻤﯘ ﺑﻮﺯﻟﯩﻤﺎﻕ،
ﺋﺎﻕ ﻗﻪﻏﻪﺯﻧﯩﯔ ﻳﯜﺯﯨﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﭖ،
ﭘﻪﻗﻪﺕ ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻨﻰ ﺳﯚﺯﻟﯩﻤﻪﻙ.

(4)

ﺑﯩﺮ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﮬﯧﻜﺎﻳﻪ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺪﯗ؟

ﺗﯘﻧﺠﻰﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻨﻤﯘ؟ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺋﺎﺑﺰﺍﺳﺘﯩﻨﻤﯘ؟ ﺋﯘﻧﺪﺍﻗﺘﺎ، ﺋﯘﻻﺭ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﭘﻪﻳﺪﺍ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ؟ ﮬﻪﺭﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺸﻨﯩﯔ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﺷﻨﯩﯖﻤﯘ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﺷﻰﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، ﻣﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﺗﺎﻣﭽﻪ ﺳﯘ، ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﮬﻪﯞﻩﺱ، ﻣﯘﺋﻪﻣﻤﺎﻟﯩﻖ ﺋﺎﻳﻪﺕ، ﻧﺎﺯﯗﻙ ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭘﻪﺱ...

ﻣﯧﻨﯩﯔ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﺷﯘﻣﻨﯩﯔ ﭼﻪﻛﺴﯩﺰ ﺩﻩﯞﺭ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻏﯘﻣﻠﯩﺮﻯ ﯞﺍﻗﯩﺘﻼﺭﺳﯧﺮﻯ ﺳﻮﺯﯗﻟﻤﺎﻗﺘﺎ.

(5)

ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﻛﯜﻧﯩﻨﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺵ ﮬﺎﻳﺎﺗﻨﻰ ﻗﻪﺩﯨﺮﻟﻪﺷﺘﯩﻦ ﺩﯦﺮﻩﻙ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ، ﺩﯦﻴﯩﺸﯩﺪﯗ.
ﻣﻪﻥ ﺩﻩﻳﻤﻪﻥ: ﮬﺎﻳﺎﺗﻨﻰ ﻗﻪﺩﯨﺮﻟﻪﺵ ﭘﻪﻗﻪﺗﻼ ﺷﯘﻣﯘ!
ﮬﺎﻳﺎﺕ ﺑﯩﺮ ﻳﯧﻘﯩﻠﻐﯘ، ﺳﻪﻥ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﻮﺭﯗﻗﯩﺪﺍ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﻰ ﻛﯚﺭﯨﺴﻪﻥ، ﺭﻭﮬﯩﯖﻨﻰ ﻳﯘﻳﯩﺴﻪﻥ.


(1999 - ﻳﯩﻠﻰ)م
&&&&&&&&&&&&&&
تولۇق ئوقۇش

Tiyipjan Éliyup: Ana tilim


Tiyipjan Éliyup (1930-1989)



Ana tilim


Tiyipjan Éliyup





Ana tilim,
Muhebbet babida cheksiz yéqimliq ---
Jilwidar tilim;
Nepret babida shunche shiddetlik ---
Zulpiqar tilim.
Millitimizni,
Xislitimizni,
Izzitimizni,
Saqlap kelgen töhpikar tilim.

Ana tilim,
Sen achqan eqil közimiznimu,
Sen bilen chüshenduq mushu dunyani,
Hem chüshenduq,
Chüshendürduq özimiznimu.
Sen bolghachqa,
Uzaq tarixmu shunchilik yéqin,
Sen bolghachqa,
Nechche ming yilliq abidilerdin
Yangraydu sada,
Chaqnighandek goyaki chéqin.
Sen bolghachqa,
Aldimda hazir hayat ademdek
Shéir oquydu Aprinchur Tékin.

Séning bilen
Alemshumul söz qilalidi
Uyghur balisi.
Sende jemlen'gen jewherler bilen
Ilim dunyasini heyretke saldi
Qeshqerining ulugh qamusi.
Séning jilwidar neqishing bilen
Yaraldi nezmilik insaniy destur ---
Bowam Yüsüpning bext namisi.

Séning "fuseha", "bolegha"liring①
Séni misralargha tizip yaratti
Uyghurche ghezelning nemunisini.
Séning bilenmu
Nawayi tizip bexsh etti elge
Ésil menilerning ghezinisini②,
Namayish qildi yüksek choqqida
Dastanchiliq tentenisini.

Sen bolghachqa,
Tughdi zelilini Yerken diyari
(Uning ghezilige talay shairning
Muxemmes baghlashqa③ tutti xumari.)

Sen bolghachqa,
Newbiti shundaq güldeste tizdi,
Xushbuyi xuddi Xoten ipari.
Sen bolghachqa,
Xirqitining sulmidi güli,
Qalmidi sayrashtin toxtap bulbuli,
Gum bolmidi Gumnam munari.
Sen bolghachqa,
Mangdi ulap dastan yolini
Nazim Bilal hemde Nézari

Sen bolghachqa,
Millet namini yangratqan "Uyghur",
Sayramining pushti Armiye
Meripetke ündep yurtini,
Yéqip jahaletke isyan otini
(Bolup shéhit hem yérim shéhit),
Achti shéiriyetning yéngi bétini.
Sen bolghachqa,
Xantengrining bulbuli Lutun,
Küylidi bahar elchisi bolup
Markisizim heqiqitini...

Ey, bibaha ana tilimiz,
Sendin angliduq
Danalarning nesihitini,
Ejdatlarning wesiyitini.
Sen arqiliq chüshenduq éniq
Tarixning qanuni bisharitini
We inqilap dalalitini.
Shunga qoghliduq zulmetni söküp,
We sen bilen alqishlar töküp,
Quchtuq azatliq paraghitini.

Ana tilim,
Ömür kördüng shunche köp yil sen,
Berding bizge nurghun eqil sen.
Ezeldin béri
Qelbimizning eziz wekili iding,
Biz mewjut ikenmiz
Yenila shundaq eziz wekil sen,
Mewjutliqimizgha eng chong delil sen.
Biz bügün yéngi menzilge mangduq,
Senmu jewher élip jimi zuwandin
Béyip, téximu bolghin ésil sen.

Ana tilim,
Söyimen séni,
Sen ömrümning jimi zinniti.
Yayraydu jénim,
Anglisam séni bay-uz-pak péti.
Qaxshaydu jénim
Yépishsa sanga maymun illiti.
Téximu har kélidu manga
Tapsa inawet orilip sanga
Kazzaplarning ighwa -töhmiti,
Bishemlerning hazazulliqi,
Aldamchilarning saxta himmiti,
Oghrilarning haram oqiti.

Lékin biz yene imin shuninggha:
Insaniyet tapar kamalet.
Deydighinini haman dep bolup,
Ujuqidu axir let bolup
Eqil aldida xunük jahalet,
Pakliq aldida mesh'um qabahet.
Ene shu chaghda
Qilar tentene
Insan tilida rawan letapet.

Ana tilim,
Chillaydu séni
Til dunyasining bes-bes munbiri,
Yiltizing ching séning,
Zimining munbet,
Miwengge téximu tolidu sherbet
Qanche perwish eyligenséri.
Öskenséri eqil zoqimiz,
Öchüp nadanliq ghelde-gheshliri,
Jilwilinidu sende mukemmel
Semimiyetning süzük sadasi,
Pen ipadisi,
Sen'et teswiri...
Ah, andaq bolmisa,
Nime digülük,
Yaratmisa tarix tehriri?
Bu biz üchün ölüm emesmu?
We "Nes bastimu séni" démesmu
Qebride yétip Mehmut Qeshqiri...

-----------------
(1985- yili, april)
-----------------


①Fuseha -- til saheside güzel uslubqa ige,
bulegha -- tushuq, kamaletke yetken digen menide,
Elshir Nawayi öz waxtida Sekkaki, Lutfilarni Uyghur ibaratining fusehasi, we Türk elfazining buleghasi dep atighaniken.
②Bu yerde Nawayining «xezainul meaniy» namliq diwani közde tutulidu.
③Shair Zelilining bir qisim ghezellirige öz dewride bir qanche Uyghur-Özbék shairliri muxemmes baghlighan.

&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
تولۇق ئوقۇش

2008年12月17日星期三

Rosiyening güllinish arzusi emelge ashamdu?



Dunyawi pul muamile krizisi bashlan'ghan 9 – ayda, rosiye zunglisi putin fransiye «figaro géziti»ning muxbirigha: rosiye iqtisadi tashqi mebleghqe nisbeten «tinch port»qa oxshaydu, chünki rosiye néfit éksportidin obdanla kirim qilidu, yene dunya boyiche 3 – orunda turidighan 500 milyard dollardin artuq altun tashqi péréwot zapisi bar- dégenidi.



Rosiyining güllinish arzusi yéngi sinaqqa duch keldi


Dunyawi pul muamile krizisi bashlan'ghan 9 – ayda, rosiye zunglisi putin fransiye «figaro géziti»ning muxbirigha: rosiye iqtisadi tashqi mebleghqe nisbeten «tinch port»qa oxshaydu, chünki rosiye néfit éksportidin obdanla kirim qilidu, yene dunya boyiche 3 – orunda turidighan 500 milyard dollardin artuq altun tashqi péréwot zapisi bar- dégenidi.
Biraq shuningdin kéyinki ikki ayda, rosiye zor bésimgha duch keldi: «krizis wirusi» iqtisadni «yuqumlandurup», nechche ming karxana xadim qisqartidighanliqini jakarlidi, néfit bahasi%50 chüshüp ketti, rublining kursi sijil chüshti. Rosiyining tamashasini körüshke amraq bezi gherb axbarat wasitiliri buningdin taza xushal bolup: rosiyining sekkiz yil dawamlashqan güllen'gen néfitchiliki xarablashti, dégen témida bes – beste xewer bérip, kelgüside ‹‹xelq'ara pul muamile merkizi›› bolush oyida boluwatqan moskwaning ‹‹pul muamile krizisining merkizi›› bolup qaldi,dep mesxire qilishti, hetta ‹‹krémil weziyetni kontrol qilish iqtidarini yoqitishi mumkin›› dégendek perezlermu otturigha chiqti. Rosiye rehberliri gherbning ümidsiz qarashlirigha qarshi chiqip, rosiyining qiyin ehwaldin qutulalaydighanliqigha qet'iy ishendi,%50 amma rosiye kelgüsi 15 – 20 yil ichide qudretlik döletke aylinidu, dep qaridi. Rosiyidiki yene bezi axbarat wasitiliri we mutexessisler noqul néfitke tayinipla, rosiyidiki nechche ewladning ‹‹güllinish arzusi››ni ishqa ashurghili bolidighan – bolmaydighanliqi üstide qayta oylinishqa bashlidi.

Rosiye iqtisadidiki ajizliq ashkarilandi

Gérmaniyining ‹‹eynek›› heptilik jhurnilining yéqinqi sanigha bérilgen ‹‹rosiye dunyawi pul muamile krizisi bésimida azabliq ingrimaqta›› mawzuluq maqalide, rosiye duch kéliwatqan qatmu qat bésim mundaq teswirlendi: hazir, moskwadiki ikki pay bazirida daim bazar taqilip qéliwatidu; Aptomobil zawutliri ish waqtini qisqartti; Néfit mehsulat miqdari töwenlidi; Izchil awat boluwatqan mulazimet kespidikiler xadim qisqartishqa mejbur boluwatidu; Moskwaliq nurghun kishi bankigha amanet qoyghan pullirini éliwélishqa aldirawatqan bolsimu, ret qiliniwatidu. Kishiler ete néme ishlarning yüz béridighanliqini bilmeydu, hazirqi perezler bir – biridin qorqunchluq. Qarighanda, rosiyide 1998 – yilidiki pul krizisi qayta körülidighandek qilidu››. Bu maqalide mundaq qaraldi: ‹‹pul muamile krizisining bésimida, rosiyide emdi bulturqi 80 milyard dollarliq sap kapital kirimi bolushtek menzirini körgili bolmaydu››.

‹‹Amérika awazi››ning 16 – noyabirdiki xewiride: pul muamile krizisi rosiyining her qaysi sahelirige kéngeymekte, déyildi. Rosiye hökümitining mölcherlishiche, heqiqeten xadim qisqartqan karxanilar resmiy élan qilin'ghinidin töt hesse köp bolushi mumkin iken. Xewerde éytilishiche, rosiyining ‹‹güllinish arzusi››gha muhim tesir körsitidighan dölet mudapie pen – téxnikisi sanaiti karxanilirimu tesirge uchrighan, bankining herbiy sanaet karxanilirigha béridighan qerz pulining ösüm nisbiti%50 ösken, qerz pulini testiqlash waqti uzirap ketken, halbuki, dölet mudapie karxaniliridiki meblegh yétishmeslik mesilisi rosiye armiyisining qoral – yaraghlirini almashturush pilanini kéchiktüridiken . Rosiye alem qatnishi tarmaqlirining rehberlirimu agahlandurup mundaq dégen: ‹‹alem qatnishi karxaniliri qerz pulgha érishelmigenliktin, yéngi yük toshughuchi alem kémisini yasashqa amalsiz qaldi, rosiyining alem qatnishi türliri we xelq'ara alem boshluqi ponkiti bilen hemkarlishish pilanimu tesirge uchrishi mumkin››. Xewerde yene mundaq déyildi: ‹‹rosiyining ikki dangliq magnati pul muamile krizisida tes kün'ge qalghachqa, ularning 2014 – yilidiki sochi qishliq olimpik musabiqisige ishlitilidighan ayroport, port qatarliq ul muessesilerge meblegh sélish pilani téximu éniqsiz bolup qaldi››. Gérmaniye ‹‹süret›› gézitide mundaq déyildi: ‹‹qabillar igilikini yaratqan bu dölet hazir qabillarning bayliqini aghdurmaqta, qabillarni pul muamile krizisidiki eng zor ziyan tartquchilargha aylandurup qoymaqta: hazirghiche, rosiyidiki aldinqi orundiki 25 bay 230 milyard dollar ziyan tartti. Yawropaning her qaysi jayliridiki baylar kulubi, katta sorunlarda rosiyilikler xélila azaydi››.
Bir ay ilgiri, rosiye axbarat wasitiliri dunyani qaplighan pul muamile krizisige anche pisent qilmighanidi, téléwizor, gézitlerde gherb döletliridiki krizis anche – munche tilgha élin'ghan bolsimu, rosiye iqtisadigha toluq ishenchte bolghanidi. Amérikining aldinqi aydiki «soda heptilik jhurnili»da bérilgen «krizis sirtidiki rosiye» dégen maqalide: «pul muamile krizisi» dégen sözlerning néme üchün rosiyining diqqitini qozghimighanliqi epsuslinilghan halda tilgha élin'ghanidi. Biraq yéqinqi bir qanche heptide xelq'ara néfit bahasining biraqla töwenlishige egiship, rosiye iqtisadining zor zerbige uchrighanliqi ashkarilan'ghandin kéyin, rosiye axbarat wasitiliri ilgirikidek ümidwar bolalmidi.

«Buning hemmisini néfit bahasining töwenlishi keltürüp chiqarghan»

Rosiyidiki axbarat wasitiliri bu qétimqi krizisining rosiye iqtisadining bayliqqa éghir derijide yöliniwélishtek ajizliqini toluq ashkarilap bergenlikini étirap qildi. ‹‹Oral›› markiliq bir tung néfitning bahasi bu yil yazda 140 dollargha chiqqandin kéyin izchil töwenlidi, hazir bahasi 50 dollardinmu töwenlep ketti. Rosiye axbarat agéntliqining xewiride mundaq déyildi: ‹‹eger kelgüside xelq'ara néfit bahasi dawamliq töwenlise, rosiyide xam chot qizil reqimi we soda passip balanisi körülidu, buning bilen ammining hökümetke bolghan ishenchisi yoqilishi mumkin, bularning hemmisige néfit bahasining töwenlishi seweb bolghan››. Rosiye ‹‹nuqtiinezer›› gézitide mundaq déyildi: «eyni chaghda rosiye iqtisadining dunya iqtisadi chékin'gen ehwaldimu mezmut turushigha türtke bolghan nerse néfit idi, hazir néfit rosiye iqtisadini chékindüridighan domino qartagha aylinip qaldi». Rosiyining dunyawilishish we ijtimaiy heriket tetqiqat orni iqtisad tetqiqat merkizidikiler: «2009 – yilining béshidimu néfit bahasi yenila her tungi 40 – 50 dollar etrapida bolushi, hetta 2002 – yilidiki 20 dollarliq sewiyige chüshüp qélishi mumkin», dep perez qilishti.

Melum alim torda élan qilghan maqaliside mundaq dédi: ‹‹putin hakimiyet yürgüzgen sekkiz yilda ehwal 1972 – yilidin 1980 – yilighiche bolghan sowét ittipaqi mezgilidikige oxshash yamanlashti; Hazir rosiyining néftke zor derijide tayiniwélishi melum derijide héliqi kona sowét ittipaqigha oxshap qaldi. Hazirqi néfit kespi rosiyining impériye chüshining réalliqqa aylinishigha türtke bolalaydighan – bolalmaydighanliqigha bir néme démek tes, hazirqi bu xil ehwal heqiqeten kishini endishige salidu››.

Yene bezi mutexessisler rosiyini yene bir yoshurun xewptin agahlandurdi. Rosiye hökümiti xelq igiliki penler akadémiyisining bashliqi aganbégyan mundaq dédi: ‹‹rosiye shirketliri we bankiliri chet eldin töwen ösümlük qerz élishqa ziyade tayiniwalghanliqtin, karxana we apparatlarning tashqi qerzi hökümetning tashqi qerzidin xélila éship ketti. Bu yilning axiri we kéler yilining béshida, rosiye 160 milyard dollar chet el qerzini qayturushi kérek, dollar qimmitining téz örlishi we krizisning tesiri tüpeylidin, rosiyidiki nurghun karxana we apparatlar arqa – arqidin weyran bolushi mumkin. Bu kishige ixtiyarsiz 1998 – yilidiki rosiyini eslitidu. Eyni chaghda, rosiye hökümiti qisqa muddetlik chet el qerz puli arqiliq, maliye qizil reqimining ornini toldurghan, buning bilen qol köydüridighan pul rosiyining dölet qerzi bazirigha kirgen, sherqiy jenubiy asiya pul muamile krizisi yüz bergende, bu qol köydüridighan pullar rosiyidin chet elge köchken, 24 milyard dollarliq tashqi péréwot zapisigha tayan'ghan pul muamile sistémisimu berbat bolush xewpige duch kelgenidi››.

Ahalining yérimi: «rosiye qudretlik döletke aylinidu» dep qaraydu

Bezi gherb tehlilchilirining qarishiche, rosiyining iqtisadiy qurulmisi we tüzümining muwapiq bolmasliqi uning iqtisadiy krizista zor dawalghushqa uchrishidiki asasliq amil iken. Gérmaniye dunya siyasiysi tetqiqat ornining mutexessisi proféssor hanis mundaq dédi: néfitke ziyade tayiniwélish rosiyidiki yadroluq mesile, kelgüside qandaq bolidighanliqigha bir néme déyishte néfit bahasining örlishi yaki töwenlishi, shundaqla rosiyining iqtisadiy islahatigha qarash kérek. Bu qétimqi krizis arqiliq rosiye shuni hés qilishi kérekki, néfit kirimi rosiyini heqiqeten asanla qudretlik dölet qiyapitige kirgüzelisimu, biraq rosiyidiki nechche ewladning ‹‹chong döletning qayta güllinishi››ni körüsh arzusini ishqa ashurushqa qurbi yetmeydu.

Emeliyette, rosiye rehberliri pul muamile krizisidin bashlan'ghandin buyan puqralargha üzlüksiz medet bérip, rosiyining meblegh zapisigha tayinip krizistin qutulup kételeydighanliqini tekitlidi. Rosiye hökümiti maliyidin 6 tirilyon rubli ajritip, krizisqa taqabil turushqa ishletti, rosiye dölet dumasi 350 milyard rubliliq tür pilanini maqullap, maarip, dawalash, turalghu we yéza igilikidin ibaret töt chong ewzel türge sélinidighan mebleghni köpeytti. Junggo ijtimaiy penler akadémiyisining rosiye mesilisi mutexessisi li fuchüen rosiyining tereqqiyat istiqbaligha ümidwar qaraydighanliqini éytip, rosiye dunya soda teshkilatigha eza dölet bolmighanliqi üchün, türlük wasitiler arqiliq krizisqa taqabil tursa bolidu, dédi. Li fuchüen rosiyining énérgiye sahesidiki eng yéngi ehwallarni, yeni rosiyining néfit éksport qilghuchi döletler bilen bolghan maslishishni kücheytkenliki hem néfit bahasigha tesir körsitidighanliqini jakarlighanliqini, rosiyining bélorusiye bilen ortaq pikirge kélip, ikki döletning néfit we tebiiy gaz sodisida rubli bilen raschot qilishqa kélishkenlikini tilgha aldi. Médwédéw yéqinda dölet ehwali doklatini élan qilghanda ‹‹emeliy tedbir qollinip, rublining xelq'ara soda puliliq rolini kücheytish››ke heydekchilik qildi. Tehlilchiler: bu rosiyining «énérgiye qorali»din paydilinip pul muamile qorali yasighanliqi, dep qaridi. Amma: rosiye pul muamile krizisi jeryanida iqtisadiy qurulmini tengsheshni kücheytip, téxnikiliq mehsulatlarni asas qilghan ijadiy iqtisadni rawajlanduridu, dep qaridi. Rosiye t a s s agéntliqining xewiride putinning sözidin neqil keltürülüp: ‹‹her bir krizis öz nöwitide yene yéngi iqtisadiy tereqqiyatning bashlinishi bolup qalidu››, déyildi.

«Yer shari waqit géziti» we «Xabnam.com.BBS»din
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
تولۇق ئوقۇش

2008年12月16日星期二

Pelsepe digen nime?

Pelsepe penmu? Yaki bir xil pikir sen'itimu?
Dunya peylasopni chaqiridu. Sende xuda ata qilghan qelb, tengdashsiz heqiqetke bolghan teshnaliqla bolidiken, peylasop bolalaysen.



Pelsepe digen nime?

«Pelsepe»ning menisini chüshenmeymiz. Bejayiki, u ilmiy izdinishlerge oxshap ketmeydu. Pen éniq timigha ige. Pelsepe barliq shey'i we bilimlerni öz ichige alidighan sahemu qandaq? Biz uningda alahide tima yoq, peqet idiyela bar, dep éytamduq?

Pelsepe penmu? Yaki bir xil pikir sen'itimu?

Pelsepege tebir bérish shuning üchün qiyinki, biz uning muddiasi hem wezipisi heqqide türlük qarashlargha igimiz. Bir jehettin biz pelsepeni barliq shey'ilerge yéshim béridighan asasliq bilim dep qaraymiz. Yene bir jehettin biz pelsepeni turmushimizning yitekchisi dep qaraymiz. Ottura esirde kishiler pelsepeni ilahiyetning dédiki deytti. Emdiki kishiler uni tebiiy pen we ijtimaiy penlerning yardemchisi dep qaraydu .

«Pelsepe» ning söz menisi «eqilni söyüsh» digenliktur. Bu menidin éytqanda, pelsepe bilim tashlirini yetküzüp béridighan yaki yötkep béridighan tashchi ustamla emes, belki bir xil righbet we teleptur. Soqrat éytiduki: «peylasopqa kirek bolidighini eqil - parasetke érishish emes, belki söyüsh».

Melumki, sual sorash we izdinish keypiyati del pelsepening asasliq amilidur.

Aristotil pelsepeni bir qanche türge bölgen bolup, uning ichide tengdashsiz bolghini «birinchi pelsepe» yaki «mitafizika». U eng aliy qaide we pirinsiplar heqqidiki bilimlerdin ibaret.

Kant bilimni ikkige bölgen:
Uning biri, tebiiy pen'ge mas tejribiwiy bilimler.
Yene biri, pelsepe arqiliq yetkili bolidighan eqliy bilimler.

Adettiki ehwalda kishilerning qoghlishidighini pelsepe emes, pen.

Hazirqi zaman pelsepelirining daghdughisi emeliyet neziriyesi. Uningda peqet tejribiwiy bilimla heqiqiy bilim bolup, pelsepe peqet uning sherhichisi we tenqidchisidin ibaret, xalas.

Men shundaq qaraymen: pelsepe parasetke tolghan roshen bilimlerni béridu. U insaniyet, dunya, xuda, güzel turmush, jem'iyetke ait eqil - parasetlerni teqdim qilip, shey'ilerning mahiyiti we hayat nishani toghrisidiki mesililerni bir terep qilidu.

Herqandaq kishi pelsepege köngül bölüshi lazim. Pelsepe murekkep mitodologiye, aliy matimatika yaki nazuk diffirinsial we intigrallarni puxta bilishni telep qilip ketmeydu.

Heqiqiy peylasop kem tépilidighan göher. Chünki mushundaq tertipsiz dunyada jan - dili bilen eqil-paraset izdesh tolimu qimmetlik roh.

Dunya peylasopni chaqiridu. Sende xuda ata qilghan qelb, tengdashsiz heqiqetke bolghan teshnaliqla bolidiken, peylasop bolalaysen.

Pelsepe bolsa fizika, ximiye, biologiye qatarliq tejribiwiy penlerge oxshimaydu. U matimatikigha oxshash sistimiliq pikir we analizlar arqiliq royapqa chiqidighan eqliy bilim. Matimatikichi bilen peylasop ortaq tejribidin tashqiri halda emeliyetke qarita küzitishke tayansimu bolidu. Ular shire aldida olturupla öz bayqashlirini ishqa ashuridu. Ular rahetlik orunduqtiki mutepekkurlar.

Pelsepe sen'et emes, lékin uning sen'etke qarita yéteklesh roli bolidu. Bolupmu dialiktika tiximu shundaq.

Pelsepe ilahiyet emes, chünki ilahiyet diniy itiqadtin kelgen. Pelsepe sawatlarni chiqish qilip, kishilerning sawatlirigha yoshorun'ghan her xil chüshenchilerni güzelleshtüridu we özgertidu.

Tejribe penliri piship yétilip, bezi sahelerde axirqi pellisige bérip qaldi.Pelsepe bolsa téxi bir bala, u yene nechche ming yildin kiyin chong bolidu.


(Abduqadir jalalidin terjime qilghan amirikiliq mortimér adlérning «gherpning tepekkuri» digen kitabidin ketmenbay teyyarlidi.)
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&



پەلسەپە دېگەن نېمە؟

« پەلسەپە »نىڭ مەنىسىنى چۈشەنمەيمىز. بەجايىكى، ئۇ ئىلمىي ئىزدىنىشلەرگە ئوخشاپ كەتمەيدۇ. پەن ئېنىق تىمىغا ئىگە. پەلسەپە بارلىق شەيئى ۋە بىلىملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ساھەمۇ قانداق؟ بىز ئۇنىڭدا ئالاھىدە تېما يوق، پەقەت ئىدىيەلا بار، دەپ ئېيتامدۇق؟

پەلسەپە پەنمۇ؟ ياكى بىر خىل پىكىر سەنئىتىمۇ؟

پەلسەپەگە تەبىر بېرىش شۇنىڭ ئۈچۈن قىيىنكى، بىز ئۇنىڭ مۇددىئاسى ھەم ۋەزىپىسى ھەققىدە تۈرلۈك قاراشلارغا ئىگىمىز. بىر جەھەتتىن بىز پەلسەپەنى بارلىق شەيئىلەرگە يېشىم بېرىدىغان ئاساسلىق بىلىم دەپ قارايمىز. يەنە بىر جەھەتتىن بىز پەلسەپەنى تۇرمۇشىمىزنىڭ يىتەكچىسى دەپ قارايمىز. ئوتتۇرا ئەسىردە كىشىلەر پەلسەپەنى ئىلاھىيەتنىڭ دېدىكى دەيتتى. ئەمدىكى كىشىلەر ئۇنى تەبىئىي پەن ۋە ئىجتىمائىي پەنلەرنىڭ ياردەمچىسى دەپ قارايدۇ .

« پەلسەپە » نىڭ سۆز مەنىسى « ئەقىلنى سۆيۈش » دىگەنلىكتۇر. بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، پەلسەپە بىلىم تاشلىرىنى يەتكۈزۈپ بېرىدىغان ياكى يۆتكەپ بېرىدىغان تاشچى ئۇستاملا ئەمەس، بەلكى بىر خىل رىغبەت ۋە تەلەپتۇر. سوقرات ئېيتىدۇكى: « پەيلاسوپقا كېرەك بولىدىغىنى ئەقىل - پاراسەتكە ئېرىشىش ئەمەس، بەلكى سۆيۈش ».

مەلۇمكى، سوئال سوراش ۋە ئىزدىنىش كەيپىياتى دەل پەلسەپەنىڭ ئاساسلىق ئامىلىدۇر.

ئارىستوتىل پەلسەپەنى بىر قانچە تۈرگە بۆلگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە تەڭداشسىز بولغىنى « بىرىنچى پەلسەپە » ياكى « مىتافىزىكا ». ئۇ ئەڭ ئالىي قائىدە ۋە پرىنسىپلار ھەققىدىكى بىلىملەردىن ئىبارەت.

كانت بىلىمنى ئىككىگە بۆلگەن:
ئۇنىڭ بىرى، تەبىئىي پەنگە ماس تەجرىبىۋىي بىلىملەر.
يەنە بىرى، پەلسەپە ئارقىلىق يەتكىلى بولىدىغان ئەقلىي بىلىملەر.

ئادەتتىكى ئەھۋالدا كىشىلەرنىڭ قوغلىشىدىغىنى پەلسەپە ئەمەس، پەن.

ھازىرقى زامان پەلسەپەلىرىنىڭ داغدۇغىسى ئەمەلىيەت نەزىرىيەسى. ئۇنىڭدا پەقەت تەجرىبىۋىي بىلىملا ھەقىقىي بىلىم بولۇپ، پەلسەپە پەقەت ئۇنىڭ شەرھىچىسى ۋە تەنقىدچىسىدىن ئىبارەت، خالاس.

مەن شۇنداق قارايمەن: پەلسەپە پاراسەتكە تولغان روشەن بىلىملەرنى بېرىدۇ. ئۇ ئىنسانىيەت، دۇنيا، خۇدا، گۈزەل تۇرمۇش، جەمئىيەتكە ئائىت ئەقىل - پاراسەتلەرنى تەقدىم قىلىپ، شەيئىلەرنىڭ ماھىيىتى ۋە ھايات نىشانى توغرىسىدىكى مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىدۇ.

ھەرقانداق كىشى پەلسەپەگە كۆڭۈل بۆلۈشى لازىم. پەلسەپە مۇرەككەپ مىتودولوگىيە، ئالىي ماتېماتىكا ياكى نازۇك دىففىرىنسىئال ۋە ئىنتىگراللارنى پۇختا بىلىشنى تەلەپ قىلىپ كەتمەيدۇ.

ھەقىقىي پەيلاسوپ كەم تېپىلىدىغان گۆھەر. چۈنكى مۇشۇنداق تەرتىپسىز دۇنيادا جان - دىلى بىلەن ئەقىل-پاراسەت ئىزدەش تولىمۇ قىممەتلىك روھ.

دۇنيا پەيلاسوپنى چاقىرىدۇ. سەندە خۇدا ئاتا قىلغان قەلب، تەڭداشسىز ھەقىقەتكە بولغان تەشنالىقلا بولىدىكەن، پەيلاسوپ بولالايسەن.

پەلسەپە بولسا فىزىكا، خىمىيە، بىئولوگىيە قاتارلىق تەجرىبىۋىي پەنلەرگە ئوخشىمايدۇ. ئۇ ماتىماتىكىغا ئوخشاش سىستېمىلىق پىكىر ۋە ئانالىزلار ئارقىلىق روياپقا چىقىدىغان ئەقلىي بىلىم. ماتىماتىكىچى بىلەن پەيلاسوپ ئورتاق تەجرىبىدىن تاشقىرى ھالدا ئەمەلىيەتكە قارىتا كۈزىتىشكە تايانسىمۇ بولىدۇ. ئۇلار شىرە ئالدىدا ئولتۇرۇپلا ئۆز بايقاشلىرىنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ. ئۇلار راھەتلىك ئورۇندۇقتىكى مۇتەپەككۇرلار.

پەلسەپە سەنئەت ئەمەس، لېكىن ئۇنىڭ سەنئەتكە قارىتا يېتەكلەش رولى بولىدۇ. بولۇپمۇ دىئالىكتىكا تېخىمۇ شۇنداق.

پەلسەپە ئىلاھىيەت ئەمەس، چۈنكى ئىلاھىيەت دىنىي ئىتىقادتىن كەلگەن. پەلسەپە ساۋاتلارنى چىقىش قىلىپ، كىشىلەرنىڭ ساۋاتلىرىغا يوشورۇنغان ھەر خىل چۈشەنچىلەرنى گۈزەللەشتۈرىدۇ ۋە ئۆزگەرتىدۇ.

تەجرىبە پەنلىرى پىشىپ يېتىلىپ، بەزى ساھەلەردە ئاخىرقى پەللىسىگە بېرىپ قالدى.پەلسەپە بولسا تېخى بىر بالا، ئۇ يەنە نەچچە مىڭ يىلدىن كىيىن چوڭ بولىدۇ.

( ئابدۇقادىر جالالىدىن تەرجىمە قىلغان ئامېرىكىلىق مورتىمېر ئادلېرنىڭ «غەربنىڭ تەپەككۇرى» دېگەن كىتابىدىن كەتمەنباي تەييارلىدى.)
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

تولۇق ئوقۇش

Farida Afruz ghezelliri

فەرىدە ئەفرۇز غەزەللىرى

Boshingni toshga ur ming bor, o’zidan o’zga Yor yo’qdir,
Tunu kun yig’lagin abgor, o’zidin o’zga yor yo’qdir.
بېشىڭنى تاشقا ئۇر مىڭ بار، ئۆزۇڭدىن ئۆزگە يار يوقتۇر.
تۈنۈ - كۈن يىغلىغىن ئەبگار، ئۆزۈڭدىن ئۆزگە يار يوقتۇر.




فەرىدە ئەفرۇز غەزەللىرى


Farida Afro'z ghezelliri


Farida Afro'z 1956-yil Qo'qon shahrida tug'ilgan. 1994-yildan buyon O'zbekistonYozuvchilar uyushmasi a'zosi.
Uning "Qirq kokilligim" (1986), "Iztirob ko'ylagi"(1990),"Tunlar isyoni" (1994), "Ko'zim mani"(1999), "O'zimdano'zimgacha"(2000), "Ushshoq" (2004) she'riy to'plamlario'quvchilar tomonidan sevib o'qib kelinmoqda.
********************************


ghezeller
*****************


(1) Mening sochim qaro edi

Mening sochim qaro edi, qarolarga boylandilar,
Adolarga, sazolarga, jazolarga boylandilar.

Yetti osmon, yetti iqlim, yetti qabat zamin aro,
Maloiklar, farishtalar, sabolarga aylandilar.

Tilimning bolimi yoki yuzimning xolimi yoxud,
Bu ikki xol ila boshim balolarga boylandilar.

Hamma istar bu ochunda, faqat bir yor, faqat bir yor,
Hamma “Yorman!” dedi, ammo, xatolarga boylandilar.

Senga jonni qilib qurbon Farid Afro’z qilur faryod,
Jism xoku bu xayli dun matolarga boylandilar.

***************************************


(2) Sensiz o’tgan umrim

Sensiz o’tgan umrim mening saroblarga o’xshaydir,
Qirq yil qurgan qasrim, ey voh, xaroblarga o’xshaydir.

Sening yoding mayxonadir, kunlar o’tar mastona,
Hijroningda ichgan zaqqum sharoblarga o’xshaydir.

Senga yorlar, sumansolar kecha-kunduz diloromdir,
Menga esa mahrami jon azoblarga o’xshaydir.

Tonglar otar, kunlar botar, xazon bilmas bahoringda,
Sen yo’llagan abri nayson guloblarga o’xshaydir.

Sabr qayda, to’zim qayda, junun jonu jahonimdir,
Tomirimda oqqan qonmas, zardoblarga o’xshaydir.

Bu savdolar bari bekor, osmon yaqin, yer ham yumshoq,
Ishqdan boshqa bari yolg’on, huboblarga o’xshaydir.

Ki hasratda kuyib o’tdi, necha hofiz, necha mutrib,
Farid Afro’z bu dardi dil bob-boblarga o’xshaydir.

**************************************


(3) O’zidan o’zga Yor yo’qdir

Boshingni toshga ur ming bor, o’zidan o’zga Yor yo’qdir,
Tunu kun yig’lagin abgor, o’zidin o’zga yor yo’qdir.

Ko’zingni tikmagil, ey do’st, ko’ngil g’ordir, ko’ngildir g’or,
Na tubi bor, na nuri bor, o’zidan o’zga Yor yo’qdir.

Yaqosi g’unchaning chok-chok, labidin qon oqar chak-chak,
Chamandir ming agar gulzor o’zidin o’zga Yor yo’qdir.

Diling vayronalar etma, dili mayxonalar ichra,
Dilingni chal qilib dutor, o’zidan o’zga Yor yo’qdir.

Sotar do’sting, olur ag’yor, Farid Afro’z fig’on chekma,
Bu dunyo bir qo’hna bozor, o’zidin o’zga Yor yo’qdir.

***************************************


غەزەللەر
**********


(1) مېنىڭ ساچىم قارا ئىدى ...

مېنىڭ ساچىم قارا ئىدى، قارالەرگە باغلاندىلەر،
ئادالەرگە، سازالەرگە، جازالەرگە باغلاندىلەر.

يەتتە ئاسمان، يەتتە ئىقلىم، يەتتە قەۋەت زىمىن ئارا،
مالائىكلەر، پەرىشتەلەر، سابالەرگە ئايلاندىلەر.

تىلىمنىڭ بالىمۇ ياكى يۈزۈمنىڭ خالىمۇ ياخۇد،
بۇ ئىككى خال ئىلە باشىم بالالەرگە باغلاندىلەر.

ھەممە ئىستەر بۇ ئالەمدە پەقەت بىر يار، پەقەت بىر يار،
ھەممە « يارمەن ! » دىدى، ئەمما، خاتالەرگە باغلاندىلەر.

ساڭا جاننى قىلىب قۇربان فەرىد ئەفروز قىلۇر فەرياد،
جىسىم خاكۇ بۇ خەيلى دۇن ماتالەرگە باغلاندىلەر.
****************************


(2) سەنسىز ئۆتكەن ئۆمرۈم ...

سەنسىز ئۆتكەن ئۆمرۈم مېنىڭ سەرابلەرگە ئوخشايدۇ.
قىرىق يىل قۇرغان قەسرىم، ئاھ - ۋاھ، خارابلەرگە ئوخشايدۇ.

سېنىڭ يادىڭ مەيخانەدۇر، كۈنلەر ئۆتەر مەستانە،
ھىجرانىڭدا ئىچكەن زەققۇم شارابلەرگە ئوخشايدۇ.

ساڭا يارلەر، سۇمەنسالەر كىچە - كۈندۈز دىلئارامدۇر،
ماڭا بولسا مەھرەمى جان ئازابلەرگە ئوخشايدۇ.

تاڭلار ئاتار، كۈنلەر پاتار، خازان بىلمەس باھارىڭدا،
سەن يوللىغان ئەبرى نەيسان گۇلابلەرگە ئوخشايدۇ.

سەبىر قايدا؟ تۇزىم قايدا؟ جۇنۇن جانۇ - جاھانىمدۇر.
تومۇرۇمدا ئاققان قانمەس، زەردابلەرگە ئوخشايدۇ.

بۇ سەۋدالار بارى بىكار، ئاسمان يېقىن، يەر ھەم يۇمشاق،
ئىشقدىن باشقا بارى يالغان، ھۇبابلەرگە ئوخشايدۇ.

كى ھەسرەتتە كۆيۈپ ئۆتتى نەچە ھاپىز، نەچە مۇترىب،
فەرىد ئەفرۇز بۇ دەردى دىل باب - بابلەرگە ئوخشايدۇ.
****************************

(3) ئۆزۈڭدىن ئۆزگە يار يوقتۇر


بېشىڭنى تاشقا ئۇر مىڭ بار، ئۆزۇڭدىن ئۆزگە يار يوقتۇر.
تۈنۈ - كۈن يىغلىغىن ئەبگار، ئۆزۈڭدىن ئۆزگە يار يوقتۇر.

كۆزۈڭنى تىكمەگىل ئەي دوست، كۆڭۈل - غاردۇر، كۆڭۈلدۇر - غار.
نە تۈۋى بار، نە نۇرى بار، ئۆزۈڭدىن ئۆزگە يار يوقتۇر.

ياقاسى غۇنچەنىڭ چاك - چاك، لېۋىدىن قان ئاقار ئاھ - ئاھ،
چىمەندۇر مىڭ ئەگەر گۈلزار، ئۆزۈڭدىن ئۆزگە يار يوقتۇر.

دىلىڭ ۋەيرانىلەر ئەتمە، دىلى مەيخانىلەر ئىچرە
دىلىڭنى چال قىلىپ دۇتتار، ئۆزۈڭدىن ئۆزگە يار يوقتۇر.

ساتار دوستۇڭ، ئالار ئەغيار، فەرىد ئەفرۇز پىغان چەكمە.
بۇ دۇنيا بىر قايناق بازار، ئۆزۈڭدىن ئۆزگە يار يوقتۇر.
****************************

(ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ساداقەتجان ھاجى. باشقا تور بىكەتكە يوللاشقا بولمايدۇ)م
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
تولۇق ئوقۇش

Allahning 99 ismi we uning menisi

Muhemmed eleyhissalam mundaq digen:
«Allahning 99 isim-süpiti bar. Kimki(menisini chüshünüp) Yadqa alsa, jennetke kiridu.»



Allahning 99 ismi we uning menisi


Ismi: -------- menisi:

1.Ellahu-- heqiqiy ilah
2.Errahmanu-- cheksiz köyün'güchi allah
3.Errehiymu-- axirette köyün'güchi allah
4.Elmeliku-- pütkül shey'ilerning xojayini allah
5.Elquddusu-- barliq nuqsandin pak allah
6.Essalamu-- möminlerge xatirjemlik salametlik béghishlighuchi allah
7.Elmuminu-- xatirjem qilghuchi allah
8.Elmuheyminu-- barliq shey'ilerni küzitip turghuchi ellah
9.El'eziyzu-- küchlük, ghalip allah
10.Eljebbaru-- qehr-ghezep qilghuchi allah
11.Elmutekebbiru-- büyüklükte yigane ulugh allah
12.Elxaliqu-- hemmini yaratquchi allah
13.Elbariu--yoqluqtin peyda qilghuchi allah
14.Elmusewwiru-- hemme nersige süret-shekil bergüchi allah
15.Elgheffaru-- kechürüm qilghuchi allah
16.Elqehharu-- hemme shey'ini tizginlep turghuchi allah
17.Elwehhabu-- köplep bergüchi allah
18.Errezzaqu-- köplep risqi bergüchi allah
19.Elfettahu-- heqliq bilen höküm qilghuchi, achquchi allah
20.El'eliymu-- hemmini bilip turghuchi allah
21.Elqabizu-- yighquchi allah
22.Elbasitu-- yayghuchi, séxi allah
23.Elxafizu- chökürgüchi, pes qilghuchi allah
24.Errafiu-- yuquri kötürgüchi allah
25.Elmuizzu-- eziz qilghuchi allah
26.Elmuzillu-- xar qilghuchi allah
27.Essemiy'u-- hemmini anglighuchi allah
28.Elbesiyru-- hemmini körgüchi allah
29.Elhekemu-- hel qilghuch höküm qilghuchi allah
30.El'edlu-- kamil adalet igisi allah
31.Elletiyfu-- köyün'güchi, mulayim allah
32.Elxebiyru-- hemmidin xewerdar allah
33.Elheliymu-- mulayim, asrighuchi allah
34.El'eziymu-- büyük, katta allah
35.Elghefuwru-- kechürgüchi allah
36.Eshshekuwru-- köp merhemmet qilghuchi allah
37.El'eliyyu-- aliy allah
38.Elkebiyru-- shanu-shewkiti büyük allah
39.Elhefiyzu-- muhapizet qilghuchi allah
40.Elmuqiytu- qudretlik, hemmige küchi yetküchi allah
41.Elhesiybu-- hemmi nersige kupaye, hisab alghuchi allah
42.Eljeliylu-- nahayiti katta süpetke ige allah
43.Elkeriymu-- nahayiti aliyjanab, séxi allah
44.Erreqiybu-- közitip turghuchi allah
45.Elmujiybu-- ijabet qilghuchi allah
46.Elwasiu-- merhimiti keng allah
47.Elhekiymu-- hékmet bilen ish qilghuchi allah
48.Elweduwdu-- dost tutquchi allah
49.Elmejiydu-- bek ulugh allah
50.Elbaisu-- qozghighuchi allah
51.Eshshehiydu-- hemmini körüp turghuchi allah
52.Elheqqu-- mewjutluqi sheksiz, ezeldinla mewjut allah
53.Elwekiylu-- wekil bolghuchi allah
54.Elqewiyyu-- küch-quwwette yüksek, qudretlik allah
55.Elmetiynu-- bek mustehkem allah
56.Elweliyyu-- bek yéqin, igidarchiliq qilghuchi allah
57.Elhemiydu-- medhiyege layiq allah
58.Elmuhsiyu-- barliq shey'iler sanini mukemmel igelligüchi allah
59.Elmubdiu-- yoqtin bar qilghuchi, wujudqa keltürgüchi allah
60.Elmuiydu-- qayta eslige keltürgüchi allah
61.Elmuhyiyu-- tiridürgüchi allah
62.Elmumiytu-- janni alghuchi allah
63.Elheyyu-- menggü hayat allah
64.Elqeyyuwmu-- barliq mexluqatni idare qilip turghuchi, barliqqa keltürgüchi allah
65.Elwajidu-- tapquchi allah
66.Elmajidu- aliyjanab, ulugh allah
67.Elwahidu-- yekke-yigane allah
68.Essemedu-- bihajet allah
69.Elqadiru-- hemmige qadir, küchi yetküchi allah
70.Elmuqtediru-- nahayiti küchlük, qudret igisi allah
71.Elmuqeddimu-- ilgiri qilghuchi allah
72.Elmuexxiru-- kéchiktürgüchi allah
73.El'ewwelu-- eng ewwel allah
74.El'axiru-- menggü mewjut allah
75.Ezzahiru-- ashkara bolghuchi allah
76.Elbatinu-- mexpi bolghan allah
77.Elwaliyu-- ige bolghuchi allah
78.Elmutealu-- büyük allah
79.Elberru-- yaxshiliq qilghuchi allah
80.Ettewwabu-- tewbini bek qobul qilghuchi allah
81.Elmunteqimu-- intiqam alghuchi allah
82.El'efuwwu- kechürüm qilghuchi allah
83.Erreuwfu-- köyümchan allah
84.Malikulmulki-- shahlarning shahi allah
85.Zuljelali wel'ikrami-- ulughluq, büyüklük igisi allah
86.Elmuqsitu-- adil, heqqanetchi allah
87.Eljamiu-- jughlighuchi allah
88.Elgheniyyu-- bek bay allah
89.Elmughniyu-- bay qilghuchi allah
90.Elmaniu-- tosquchi allah
91.Ezzarru-- düshmenlirige azab-oqubet yetküzgüchi allah
92.Ennafiu-- payda yetküzgüchi allah
93.Ennuwru-- nurluq, özlükidin ashkare bolghuchi we özgilerni ashkare qilghuchi allah
94.Elhadiyu-- hidayet qilghuchi allah
95.Elbediy'u-- örneksiz, yoqtin bar qilghuchi allah
96.Elbaqiyu-- menggü baqiy allah
97.Elwarisu-- yoqalmas waris allah
98.Erreshiydu-- toghra yolgha yétekligüchi allah
99.Essebuwru-- nahayiti sewrchan allah

Muhemmed eleyhissalam mundaq digen:
«Allahning 99 isim-süpiti bar. Kimki(menisini chüshünüp) Yadqa alsa, jennetke kiridu.»

(Menbe:«99 isimning izahati».Shinjang xelq neshriyati.2002-Yil 10-ay neshri. torgha teyyarlighuchi: ketmenbay)
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&



ئاللاھنىڭ 99 ئىسمى ۋە ئۇنىڭ مەنىسى


ئىسمى: -------- مەنىسى:

1.ئەللاھۇ-- ھەقىقىي ئىلاھ
2. ئەرراھمانۇ-- چەكسىز كۆيۈنگۈچى ئاللاھ
3. ئەررەھىيمۇ-- ئاخىرەتتە كۆيۈنگۈچى ئاللاھ
4. ئەلمەلىكۇ-- پۈتكۈل شەيئىلەرنىڭ خوجايىنى ئاللاھ
5. ئەلقۇددۇسۇ-- بارلىق نۇقساندىن پاك ئاللاھ
6. ئەسسالامۇئەلەيكۇم-- مۆمىنلەرگە خاتىرجەملىك، سالامەتلىك بېغىشلىغۇچى ئاللاھ
7. ئەلمۇمىنۇ-- خاتىرجەم قىلغۇچى ئاللاھ
8. ئەلمۇھەيمىنۇ-- بارلىق شەيئىلەرنى كۆزىتىپ تۇرغۇچى ئەللاھ
9. ئەلئەزىيزۇ-- كۈچلۈك، غالىپ ئاللاھ
10. ئەلجەببارۇ-- قەھر-غەزەپ قىلغۇچى ئاللاھ
11. ئەلمۇتەكەببىرۇ-- بۈيۈكلۈكتە يېگانە ئۇلۇغ ئاللاھ
12. ئەلخالىقۇ-- ھەممىنى ياراتقۇچى ئاللاھ
13. ئەلبارىئۇ--يوقلۇقتىن پەيدا قىلغۇچى ئاللاھ
14. ئەلمۇسەۋۋىرۇ-- ھەممە نەرسىگە سۈرەت-شەكىل بەرگۈچى ئاللاھ
15.ئەلغەففارۇ-- كەچۈرۈم قىلغۇچى ئاللاھ
16. ئەلقەھھارۇ-- ھەممە شەيئىنى تىزگىنلەپ تۇرغۇچى ئاللاھ
17. ئەلۋەھھابۇ-- كۆپلەپ بەرگۈچى ئاللاھ
18. ئەررەززاقۇ-- كۆپلەپ رىزقى بەرگۈچى ئاللاھ
19. ئەلفەتتاھۇ-- ھەقلىق بىلەن ھۆكۈم قىلغۇچى، ئاچقۇچى ئاللاھ
20. ئەلئەلىيمۇ-- ھەممىنى بىلىپ تۇرغۇچى ئاللاھ
21. ئەلقابىزۇ-- يىغقۇچى ئاللاھ
22. ئەلباسىتۇ-- يايغۇچى، سېخى ئاللاھ
23. ئەلخافىزۇ- چۆكۈرگۈچى، پەس قىلغۇچى ئاللاھ
24. ئەررافىئۇ-- يۇقىرى كۆتۈرگۈچى ئاللاھ
25. ئەلمۇئىززۇ-- ئەزىز قىلغۇچى ئاللاھ
26. ئەلمۇزىللۇ-- خار قىلغۇچى ئاللاھ
27. ئەسسەمىيئۇ-- ھەممىنى ئاڭلىغۇچى ئاللاھ
28. ئەلبەسىيرۇ-- ھەممىنى كۆرگۈچى ئاللاھ
29. ئەلھەكەمۇ-- ھەل قىلغۇچ ھۆكۈم قىلغۇچى ئاللاھ
30. ئەلئەدلۇ-- كامىل ئادالەت ئىگىسى ئاللاھ
31. ئەللەتىيفۇ-- كۆيۈنگۈچى، مۇلايىم ئاللاھ
32. ئەلخەبىيرۇ-- ھەممىدىن خەۋەردار ئاللاھ
33. ئەلھەلىيمۇ-- مۇلايىم، ئاسرىغۇچى ئاللاھ
34. ئەلئەزىيمۇ-- بۈيۈك، كاتتا ئاللاھ
35. ئەلغەفۇۋرۇ-- كەچۈرگۈچى ئاللاھ
36. ئەششەكۇۋرۇ-- كۆپ مەرھەمەت قىلغۇچى ئاللاھ
37. ئەلئەلىييۇ-- ئالىي ئاللاھ
38. ئەلكەبىيرۇ-- شانۇ-شەۋكىتى بۈيۈك ئاللاھ
39. ئەلھەفىيزۇ-- مۇھاپىزەت قىلغۇچى ئاللاھ
40. ئەلمۇقىيتۇ- قۇدرەتلىك، ھەممىگە كۈچى يەتكۈچى ئاللاھ
41. ئەلھەسىيبۇ-- ھەممى نەرسىگە كۇپايە، ھېساب ئالغۇچى ئاللاھ
42. ئەلجەلىيلۇ-- ناھايىتى كاتتا سۈپەتكە ئىگە ئاللاھ
43. ئەلكەرىيمۇ-- ناھايىتى ئالىيجاناب، سېخى ئاللاھ
44. ئەررەقىيبۇ-- كۆزىتىپ تۇرغۇچى ئاللاھ
45. ئەلمۇجىيبۇ-- ئىجابەت قىلغۇچى ئاللاھ
46. ئەلۋاسىئۇ-- مەرھەمىتى كەڭ ئاللاھ
47. ئەلھەكىيمۇ-- ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچى ئاللاھ
48. ئەلۋەدۇۋدۇ-- دوست تۇتقۇچى ئاللاھ
49. ئەلمەجىيدۇ-- بەك ئۇلۇغ ئاللاھ
50. ئەلبائىسۇ-- قوزغىغۇچى ئاللاھ
51. ئەششەھىيدۇ-- ھەممىنى كۆرۈپ تۇرغۇچى ئاللاھ
52. ئەلھەققۇ-- مەۋجۇدلۇقى شەكسىز، ئەزەلدىنلا مەۋجۇد ئاللاھ
53. ئەلۋەكىيلۇ-- ۋەكىل بولغۇچى ئاللاھ
54. ئەلقەۋىييۇ-- كۈچ-قۇۋۋەتتە يۈكسەك، قۇدرەتلىك ئاللاھ
55. ئەلمەتىينۇ-- بەك مۇستەھكەم ئاللاھ
56. ئەلۋەلىييۇ-- بەك يېقىن، ئىگىدارچىلىق قىلغۇچى ئاللاھ
57. ئەلھەمىيدۇ-- مەدھىيەگە لايىق ئاللاھ
58. ئەلمۇھسىيۇ-- بارلىق شەيئىلەر سانىنى مۇكەممەل ئىگەللىگۈچى ئاللاھ
59. ئەلمۇبدىئۇ-- يوقتىن بار قىلغۇچى، ۋۇجۇدقا كەلتۈرگۈچى ئاللاھ
60. ئەلمۇئىيدۇ-- قايتا ئەسلىگە كەلتۈرگۈچى ئاللاھ
61. ئەلمۇھيىيۇ-- تىرىدۈرگۈچى ئاللاھ
62. ئەلمۇمىيتۇ-- جاننى ئالغۇچى ئاللاھ
63. ئەلھەييۇ-- مەڭگۈ ھايات ئاللاھ
64. ئەلقەييۇۋمۇ-- بارلىق مەخلۇقاتنى ئىدارە قىلىپ تۇرغۇچى، بارلىققا كەلتۈرگۈچى ئاللاھ
65. ئەلۋاجىدۇ-- تاپقۇچى ئاللاھ
66. ئەلماجىدۇ- ئالىيجاناب، ئۇلۇغ ئاللاھ
67. ئەلۋاھىدۇ-- يەككە-يىگانە ئاللاھ
68. ئەسسەمەدۇ-- بىھاجەت ئاللاھ
69. ئەلقادىرۇ-- ھەممىگە قادىر، كۈچى يەتكۈچى ئاللاھ
70. ئەلمۇقتەدىرۇ-- ناھايىتى كۈچلۈك، قۇدرەت ئىگىسى ئاللاھ
71. ئەلمۇقەددىمۇ-- ئىلگىرى قىلغۇچى ئاللاھ
72. ئەلمۇئەخخىرۇ-- كېچىكتۈرگۈچى ئاللاھ
73. ئەلئەۋۋەلۇ-- ئەڭ ئەۋۋەل ئاللاھ
74. ئەلئاخىرۇ-- مەڭگۈ مەۋجۇد ئاللاھ
75. ئەززاھىرۇ-- ئاشكارا بولغۇچى ئاللاھ
76. ئەلباتىنۇ-- مەخپى بولغان ئاللاھ
77. ئەلۋالىيۇ-- ئىگە بولغۇچى ئاللاھ
78. ئەلمۇتەئالۇ-- بۈيۈك ئاللاھ
79. ئەلبەررۇ-- ياخشىلىق قىلغۇچى ئاللاھ
80. ئەتتەۋۋابۇ-- تەۋبىنى بەك قوبۇل قىلغۇچى ئاللاھ
81. ئەلمۇنتەقىمۇ-- ئىنتىقام ئالغۇچى ئاللاھ
82. ئەلئەفۇۋۋۇ- كەچۈرۈم قىلغۇچى ئاللاھ
83. ئەررەئۇۋفۇ-- كۆيۈمچان ئاللاھ
84. مالىكۇلمۇلكى-- شاھلارنىڭ شاھى ئاللاھ
85. زۇلجەلالى ۋەلئىكرامى-- ئۇلۇغلۇق، بۈيۈكلۈك ئىگىسى ئاللاھ
86. ئەلمۇقسىتۇ-- ئادىل، ھەققانەتچى ئاللاھ
87. ئەلجامىئۇ-- جۇغلىغۇچى ئاللاھ
88. ئەلغەنىييۇ-- بەك باي ئاللاھ
89. ئەلمۇغنىيۇ-- باي قىلغۇچى ئاللاھ
90. ئەلمانىئۇ-- توسقۇچى ئاللاھ
91. ئەززاررۇ-- دۈشمەنلىرىگە ئازاب-ئوقۇبەت يەتكۈزگۈچى ئاللاھ
92. ئەننافىئۇ-- پايدا يەتكۈزگۈچى ئاللاھ
93. ئەننۇۋرۇ-- نۇرلۇق، ئۆزلۈكىدىن ئاشكارا بولغۇچى ۋە ئۆزگىلەرنى ئاشكارا قىلغۇچى ئاللاھ
94. ئەلھادىيۇ-- ھىدايەت قىلغۇچى ئاللاھ
95. ئەلبەدىيئۇ-- ئۆرنەكسىز، يوقتىن بار قىلغۇچى ئاللاھ
96. ئەلباقىيۇ-- مەڭگۈ باقىي ئاللاھ
97. ئەلۋارىسۇ-- يوقالماس ۋارىس ئاللاھ
98. ئەررەشىيدۇ-- توغرا يولغا يېتەكلىگۈچى ئاللاھ
99. ئەسسەبۇۋرۇ-- ناھايىتى سەۋرچان ئاللاھ

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن:
«ئاللاھنىڭ 99 ئىسىم-سۈپىتى بار. كىمكى(مەنىسىنى چۈشىنىپ) يادقا ئالسا، جەننەتكە كىرىدۇ.»

(مەنبە:«99 ئىسىمنىڭ ئىزاھاتى».شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى.2002-يىل 10-ئاي نەشرى.
تورغا تەييارلىغۇچى: كەتمەنباي)

&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

تولۇق ئوقۇش

erebche yazilghan uyghur yazma yadikarliqliri

ئەرەبچە يىزىلغان ئۇيغۇر يازما يادىكارلىقلىرى

ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۇركىي تىللىق خەلقلەر ئارىسىدىن كۆپلىگەن ئالىم - ئەدىبلەر يىتىشىپ چىقىپ ئۆز ئانا تىلىدا ئەسەر يازغاندىن باشقا، يەنە ئەرەب تىلىدىمۇ ئاز بولمىغان دۇنياۋىي مەشھۇر ئەسەرلەرنى يىزىپ، ئەرەب - ئىسلام مەدەنىيىتى، شۇنداقلا پۈتكۈل ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا غايەت زور تۆھپىلەرنى قوشقان




ئەرەبچە يىزىلغان ئۇيغۇر يازما يادىكارلىقلىرى


توپلاپ رەتلىگۇچى: كۇلبىلگە


مىلادى 7-ئەسىردە ئەرەب يىرىم ئارىلىدا بارلىققا كەلگەن ئىسلام دىنى 8-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ ئوتتورا ئاسىيا رايونىغا تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىغان بولۇپ، مىلادى 935-يىلى قاراخانىلار خانى سۇتۇق بۇغراخان ئىسلام دىنىنى قۇبۇل قىلغاندىن كىيىن، ئىسلام دىنى ۋە ئەرەپ مەدىنىيىتى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا كەڭ كۇلەمدە تارقىلىشقا باشلىغان. كىيىنكى مەزگىللەردە قاراخانىلار ۋە سالجۇق تۇركلىرىنىڭ ئوتتورا ۋە غەربى ئاسىيا رايونىدا سىياسى جەھەتتىن ھۆكۇمران ئورۇنغا ئۇتۇشى ئارقىسىدا ئۇيغۇر قاتارلىق تۇركى تىللىق خەلقلەر بىلەن ئەرەپلەر ئوتتورسىدىكى مەدىنىيەت ئالماشتۇرۇش تىخىمۇ يوقۇرى بالداققا كۆتۇرۇلگەن. بۇ مەزگىلدە ئۇيغۇرلار(ۋە باشقا تۇركى تىللىق خەلقلەر) ئارىسىدىن كۆپلىگەن ئالىم- يازغۇچىلار يىتىشىپ چىقىپ ئۆز ئانا تىلىدا ئەسەر يازغاندىن باشقا، يەنە ئەرەپ تىلىدىمۇ ئاز بولمىغان دۇنياۋى مەشھور ئەسەرلەرنى يىزىپ، ئەرەپ مەدىنىيىتى شۇنداقلا پۇتكۇل ئىنسانىيەت مەدىنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا غايەت زور تۆھپىلەرنى قوشقان. ئالاھىدە تىلغا ئىلىپ ئۇتۇشكە ئەرزىيدىغىنى شۇكى فارابى تەرىپىدىن يارىتىلغان ئەقلىچىلىك پەلسەپە سىستىمىسى(تەبىئەتنى چۇشۇنۇش ۋە ئۆزگەرتىش) ئەرەپ-پارىس دۇنياسىدا ھۆكۇمران ئورۇندا تۇرۇپ كىلىۋاتقان ئىسلام كالامچىلىقىنى(تەقدىرچىلىك ۋە مەۋجۇدىيەتكە قارىتا گۇمانخورلۇق قارىشىنى) قاتتىق تەنقىتلەپ، ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئىلىم-پەن جەھەتتىكى تەرەققىياتىنى كۇچلۇك ئىدىيىۋى قورال بىلەن تەمىنلىگەن.

ئەل فارابىنىڭ ئەسەرلىرى:
فارابى(870-950) يەتتەسۇ رايونى فاراب شەھرىدىكى تۇرك-قارلۇق سەركەردىسى ئۇزلۇغ ئوغلى تارخان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، دۇنيا پەيلاسۇپلىرى ئىتىراپ قىلغان ئارىستوتىلدىن كىيىنكى «ئىككىنچى ئۇستاز»، پۇتكۇل شەرق پەلسەپىسىنىڭ ئاتىسى، تۇركى خەلقلەر ئىلىمپەن تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ ئالىم. فارابى ئۆز ھاياتىدا 160 پارچىدىن ئارتۇق ئەسەر يازغان بولسىمۇ، ئەمما ئالىمنىڭ ئەقلىچىلىك پەلسەپىسى ئەينى ۋاقىتتىكى مۇتەئەسسىپ دىنى روھانىلار تەرىپىدىن بىدئەتچىلىك دەپ قارىلىپ، ئالىمنىڭ ئەسەرلىرى قاتتىق تەقىپ قىلىنغان ۋە كۆيدۇرۇلگەن. شۇ سەۋەپلەردىن ئاز بىر قىسىم ئەسەرلىرىلا دەۋرىمىزگىچە يىتىپ كىلەلىگەن، يەنە بىر قىسمى ياۋروپا ئەللىرىدە تەرجىمە نوسخىسى ئاساسىدا ساقلىنىپ قالغان.
ئالىمنىڭ پەلسەپە قارىشى ۋە ئىلىمپەن روھىغا كىينچە برونى، ئىبىن سىنا، يۇسۇپ خاس ھاجىپ قاتارلىق ئالىملار ۋارىسلىق قىلغان.

1. ئىھسال ئۇلۇم (پەنلەرنىڭ تۇرلەرگە بۇلۇنۇشى)
2. خۇسۇسۇل ھىكەم (پەلسەپە گۆھىرى)
3. ئەل سياسەتۇل مەدەنيە (شەھەر گىراژدانلىق سىياسىتى)
4. كىتابۇل مەنتەقول كەبىر (ئۇلۇغ لوگىكا كىتابى)
5. ئىيونۇل مەسائىل (مەسىلىلەر بۇلاقلىرى)
6. ئارا ئەھلۇل مەدىنە تول فەزىلە (پەزىلەتلىك شەھەر ئەھلى قاراشلىرى)
7. كىتابۇن فى ئىقسە ئىلولۇمى ۋەتتەرىپ (ئىلمپەننىڭ تۇرلىرى ۋە چۇشەندۇرلىشى)
8. كىتابول مۇسقۇل كەبىر (ئۇلۇغ مۇزىكا كىتابى)
9. كالام فى ئەل مۇسقى (مۇزىكا توغرىسىدا)
10. كالام فى ئەل شەھىر ۋەل قافى (شىئىر ۋە قاپىيە توغرىسىدا)
11. كىتابۇل جەمئى
12. ئىھسال مۇغەينى
13. رىسالەئى مۇغەينى

خارەزمىنىڭ ئەسەرلىرى:
مۇھەممەد موسا خارەزمى(780-850) خارەزىمگە قاراشلىق خىۋە شەھرىدە تۇرك-ئۇغۇز ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، دۇنيا بۇيىچە تونجى بولۇپ ئالگىبرا ئىلمىنى ياراتقان، قەدىمقى ھىندى رەقەملىرىنى ئۆزگەرتىپ ئىشلەپ پۇتۇن دۇنياغا تونۇتۇش ئارقىلىق ھازىرقى زامان رەقەم سىستىمىسىغا ئاساس سالغان ئۇلۇغ ئالىم.(گەرچە بۇ رەقەملەر ياۋروپالىقلار تەرىپىدىن خاتا ھالدا ئەرەپ رەقىمى دەپ ئاتالغان بولسىمۇ، ئەمىلىيەتتە ئۇ تۇركى خەلقلەرنىڭ دۇنيا مەدىنىيىتىگە قوشقان يەنە بىر تۆھپىسى ھىساپلىنىدۇ.) ياۋروپالىقلار خارەزمىنىڭ ماتىماتىكىغا قوشقان ئۇلۇغ نەتىجىلىرىنى كۆزدە تۇتۇپ ئۇنىڭغا ئالگارىتوس دەپ نام بەرگەن ، ئالىمنىڭ بۇ نامى ھازىرمۇ «ئالگول تىپىدىكى تىل» دىگەن نامدا كومپيوتىر-ئىلىكترونلۇق ھىساپلاش ساھەسىدە قوللىنىلماقتا.

1. مۇختەسەر سىن- ھىند
(ھىندى رەقەملىرىنى دۇنياغا تونۇتقان، ھازىرقى زامان رەقەم سىستىمىسىغا ئاساس سالغان مەشھور ئەسەر)
2. ئەلجەبىر ۋە مۇقالات
(تارىختىكى تۇنجى تەڭلىمە يىشىشكە ئائىت ئەسەر بولۇپ، ئالگىبرا ئىلمىغا ئاساس سالغان.)
3. ھىساپ ئىلمى
(كىيىنكى دەۋرلەردىكى ياۋروپا ماتىماتىكا ئىلمىنىڭ تەرەققىياتىغا كۇچلۇك تەسىر كۆرسەتكەن ئەسەر)
4. يىڭى ئاسترونومىيىلىك جەدۋەل
(ئاسترونومىيە ئىلمىنىڭ تەرەقىقىياتىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن قورال خاراكتىرلىق كىتاپ)
5. ئاستروليەبيە ھەققىدە رىسالە
6. قوياش سائىتى ھەققىدە رىسالە
7. كىتابۇس سۇرەتول ئەرز
(دۇنيا خەرىتىسى بىرىلگەن،جۇغراپىيەگە ئائىت مەشھور ئەسەر)
8. يەھۇدىلار تارىخى ۋە ئۇلارنىڭ بايراملىرىنى بەلگىلەش
(يەھۇدىلار تارىخىنى تەتقىق قىلىدىغان مۇھىم ئەسەر)

ئەل فەرغانى ئەسەرلىرى:
ئەل فەرغانى (؟-861-يىلى) پەرغانە رايونىدىكى ئۇغۇز-ياغما ئائىلىسىدە تۇغۇلغان مەشھور تەبىئى پەن ئالىمى.
1. كىتاب فى ئۇسۇل ئىلمۇننۇجۇم (ئاسترونومىيە ئۇسۇللىرى)
2. ئەل فەرغانى جەدۋەللىرى
3. ئاي يەرنىڭ ئۇستىدە ۋە ئاستىدا بولغاندا ۋاقىتنى ئىنىقلاش رىسالىسى
4. ئۇستۇرلاپ بىلەن ئەمەل قىلىش ھەققىدىكى كىتاب
5. يەتتە ئىقلىم ھىسابى

ئەل بىرونى ئەسەرلىرى:
ئەل برونى(973-1048) خارەزىمنىڭ مەركىزى قىيان شەھرى بىرونى يىزىسىدا تۇرك ئاق سۆڭەك ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، شەرق ئىلىمپەن ساھەسىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن مەشھور ئالىم.

1. ئەلسەرەل باقىيە ئەنەل قۇرۇنەلھالىيە (ئۆتمۇشتىن قالغان يادىكارلىقلار)
2. خارەزىم تارىخى
3. ھىندىستان
4. ئەل قانۇن مەسئودى
5. مىنىلورگىيە
6. فارما لوكنوزىيە
7. گىئودىزىيە


باشقا ئەسەرلەر:

1. دىۋانۇل ئەدىب – ئىبراھىم ئىسھاق ئەل فارابى(966-؟)
2. دىۋانۇ لوغەتىت تۇرك – مەھمۇد قەشقىرى (1020- 1117)
3. مىفتاھۇل ئولۇم (ئىلىم تارماقلىرى) – يۇسۇپ سەككاكى(1160-1228)
4. مۇلاقات ئەل سۇراھ – جامال قارشى 1302-يىلى يازغان.
5. تاجۇل سائادەت ۋە ئەنۋانۇلسىيادات(سائادەت تاجىلىرى ۋە ھاكىمىيەت ئۇنۋانلىرى)- ئىبنى مۇھەممەد قەشقىرى 1363-يىلى يازغان.
6. ناۋايىنىڭ ئەرەپچە يىزىپ قالدۇرغان 40 پارچىدىن ئارتۇق روبائىلىرى
7. مۇكاشفۇل لوغەت – مۇھەممەد سىدىق قەشقىرى(1740-1849)
8. دىۋان ئەرەبى – ھۈسەيىنخان تەجەللى(1850-1930)
9. تۆھبەتۇل بەھرەيىن – تەجەللى
10. مىفتائۇل ئەرەپ – ئابدۇقادىر داموللام(1862-1924)
11. ئەرەبى دىۋان – سالىھ داموللا ھاجىم(1895-1957)
12. دىۋانى مۇھەسسە – مۇھەممەد روزى(1907-1978)

ئەبۇناسىر مۇھەممەد ئاسسالىبىن(961-1038) نىڭ «يەتىمە تەددەھرفى ماھاسىن ئەھلىل ئەسىر»(ئەسىرىمىز ئەھلىنىڭ يىگانە دۇردانىلىرى) دىگەن كىتابىدا ئەينى ۋاقىتتىكى تۇركى خەلقلەردىن چىققان 124 نەپەر يازغۇچىنىڭ ئەرەپ تىلىدا ئەسەر يازغانلىقى توغرىسىدا ئۇچۇر قالدۇرۇلغان.
1911-يىلى ئەنگىلىيىلىك گىئورگى ماكارتىنى يەكەن،خوتەن رايونلىرىدىن ئەرەپ تىلىدا يىزىلغان بىر قىسم ئىجتىمائى ھۆججەت ۋە خەت چەكلەرنى ئىلىپ چىقىپ كەتكەن بولۇپ، بۇ ھۆججەتلەرنىڭ ۋاقتى قاراخانىلار دەۋرىگە(11-ئەسىرلەر) توغرا كىلىدىكەن.
كۆپلىگەن ئالىم-يازغۇچىلىرىمىز تاكى يىقىنقى زامانلارغىچە ئەرەپ-پارىس تىلىدا ئۆزئارا خەت-چەك، مەرسىيە، غەزەل-شىئىرلارنى يىزىشىپ كەلگەن.

دىنى تىل بولۇش سۇپىتى بىلەن ئىسلام دۇنياسىدا تەۋرەنمەس ئورۇنغا ئىگە بولغان ئەرەپ تىلى ۋە يىزىقى ئۇيغۇر قاتارلىق تۇركى خەلقلەر ئىچىدە ناھايىتى چوڭ تەسىرگە ئىگە بولغان بولۇپ، تارىختا كۆپلىگەن ئالىم،يازغۇچىلار ئۆز ئانا تىلىدا ئەسەر يازغاندىن باشقا يەنە ئەرەپ تىلىدىمۇ ئەسەر يىزىپ قالدۇرغان ، ئەمما تۇرلۇك سەۋەپلەر تۇپەيلىدىن دەۋرىمىزگىچە يىتىپ كىلەلىگەن ئەسەرلەر ئانچە كۆپ ئەمەس. بۇندىن كىيىن تىخىمۇ كۆپ ئەسەرلەرنىڭ بايقىلىشى مۇقەررەر. تىمىدا كام قالغان مەزمۇنلار بولسا ، تورداشلارنىڭ داۋاملىق تولۇقلىما بىرىشىنى ئۇمۇد قىلىمەن.

پايدىلىنىلغان ماتىرىياللار:
«ئۇيغۇر ئەدىبىيات تارىخى»، شىنجاڭ ئۇنۋىرسىتىتى تۇزۇپ نەشىر قىلغان، 1993-يىلى.
«ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخ مەدىنىيىتىگە دائىر مۇلاھىزە» ، غەيرەتجان ئوسمان، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2003-يىلى.
«سۇي،تاڭ سولالىرىدە ئۆتكەن مەشھور ئۇيغۇر تارىخى شەخسلەر» ، ئابلىز مۇھەممەت سايرامى، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1999-يىلى.
«ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدىبىياتى غەزنىسى»،ئابدۇللا مەمەت، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى،2001-يىلى.

menbe: http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=28508
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
تولۇق ئوقۇش

«Roh pesli»



Yollardin sora: sanga peqet yarila mensup. Shundaqla, pesiller séning bash söngikingge oyulghan élipbeni oqush uchun kélidu.

Shair,
Yerni yaranggha kömup ket!




Roh pesli


‹Shéirlar toplimi›


Exmetjan osman


----------
Munderije:

(1) Shair
(2) Séni chaqirdim
(3) Tewerrük
(4) Ete
(5) Wehdet
(6) Weten
(7) Bengge
(8) Söz we mena ara boshluqta
(9) Ay we bulaq
(10) Yarilish yilnamiliri
(11) Shebnem sayisi
(12) Ten
(13) Quyash eqide
(14) Uyghurche tuyghular
(15) Sintebirdiki uchrishish
(16) Oghuz
(17) Möjize
(18) Shamal heqqide chöchek
(19) Arman
(20) Iltija
(21) Néchun
----------



Shair

Qelbing soqushlirini hilal aygha asqanche yurup ketting. Dolqunlar üstide mejnun shamalgha yandiship olturup, séni yigha basti.
Chüsh sini chüsheydu:
Pichaq bisi üstide sozulup yatar iding, gugum oyghan'ghanda, karwitingning ustide boran yalingachlandi, nichun tartinding?! Yollardin sora: sanga peqet yarila mensup. Shundaqla, pesiller séning bash söngikingge oyulghan élipbeni oqush uchun kélidu.
Shair,
Yerni yaranggha kömup ket!

(1985-Yil)



Séni chaqirdim

Chöchüp oyghandim
Buzulghanda chüshüm tosattin.
Wujudumda qara tamchilar ...
Derizidin baqtim samagha,
Ay shungghuydu bulut ichige.
Yultuzlar yanidu
Teshwish bérip yalghuz kéchige.
Eyneklerge urular xazan,
Boran huwlaydu ...
Qara basti méni.
Kel ...
Kel ...
Kel ...
Söyümlüküm ! chaqirdim séni.

(1985-Yil)


Tewerrük

Bir chöchek bar.
Bir
Chöchek !
Chongaymaydu. Gas, qarighu, kékech ...
Yürmekte ömilep
Ejdadimning küli üstide.

(1985-Yil)


Ete

(1)

Jémjit kéche ...
Pichirlidi tarim tuyuqsiz.
-- Teklimakan ...
Hey, teklimakan!
Öylep qoysaq sadirni, qandaq?
Nuzugummu belen qiz.

(2)

Teklimakan
Ghudungshidi uyqu arilash .
-- Ete ... Ete ...
Uxla ... Uxla ...
Charchap qalma uy...Qu...Siz......

(3)

Uxliyalmidi,
Esnep yatti uzaqqiche .

(1985-Yil)



Wehdet

Olturimen
Qarichuqida jahanning,
Perwayim pelek
Yumamdu u közini yaki achamdu!

(1986-Yil)


Weten

Lorilému sen?
Iziqturdi naxshang méni.
Xada tashqa soquldum.
Perhat bolmidim,
Tahir bolmidim,
Hesritingde
Sarangliqqa sunuldum .

Suygung abide,
Özung ézitqu.

(1986-Yil)



Bengge

Bir oram dunya bu,
Yirt
Burjikini asmanning,
Ora ...
Muxurkigha ölumdinmu amraq sirdishim.

Yürseng,
Tökulup turar yanchuqungdin romanliring,
Tiriwalar kéchisi
Qollirini sozup yultuzlar.

(1986-Yil)



Söz we mena ara boshluqta

Anglaymen échilmaqta yoshurun ishik
Asta ... Asta ...
Sirghimaqta qedemler,
Hoduqturar uni süküt oyghinishi
Jin periler chuwuwatqan kariwat üstide.
Tosattin warqiraydu,
Qachar shekiller,
Itlar hawshar, yolwas öter chaqmaqtek,
Chüshüp kéter waqit bopisi,
Deqiqiler chéchilar yerge,
Tériwalar uchqan kepterler
Qirghaqta esnep turghan qolwaq tamaq.
Ey, hijrankar qiz!
Teshkin wisal yüzini,
Eyneklerdin chiqqin unda köpeymektisen.
Ögetkin manga sanga yéter yolni,
Yoshurunuwalghansen unda
Hawa bilen su chimliri otturisida ...
Söz we mena ara boshluqta
Menggülükke jazalan'ghan qiz !
Üstüngdin örüp yerni ünüp chiqqin,
Bu égiz pasillarni bésip öt, ey y y ...
Sen zadi kelmeydighan ushtumtut qiz.
Déngiz periliri küzet qilghan
Tashlardin qandaqsige sen sirghiysen?!
Béliqlargha zulmet yayghan nurning keynide
Teshmektisen ow küyide harghan yelkenni,
Yügürüshidu unda dolqunlar
Kötergenche bowaqni
Paklash üchün ilahiy suda.

Ey zeherlik qiz!
Neshtiringni sanjimaqtisen
Barmaqliring astidin qachqan chimlargha ...
Ey, sen shox janan,
Elmisaq égip qoyghan putliringning uchida
Qachmaqtisen qopuwalghan xenjerlerning üstide,
Sörigen péti
Téshish hewisi semritken ordilarni,
Hem partlaydu qarningda külke
Parche
Parche
Parchilap séni.

Hewesning chitlaqliri keynide
Chillimaqta jin xorazliri
Chéchek qadir kötürüshke yelkiside türmini
Hemde lezzet qalar bigünah.

(1988-Yil)


Ay we bulaq

(1)

Asmanda ay sarghayghan shunche...
Bulaqtiki ay
Pushtilirini yighar chéchekning
Hawada tozghan nebi murdisidin.

(2)

Bulaq asta uyghutidu chimlarni,
Bir riwayet keldi ésige:
Kirgenmish ay tuyghu béghigha,
Qaptu shu dem boghuzlan'ghan tozgha aylinip.

(3)

Ay sholisi jimiqqanda közumde ...
Bulaqta ghayip bolup kéche yelkini ,
Yultuzlargha aylinar tenler ,
Gunah bayramgha .
Ay yuyidu nurda bulaq ésini ,
Bulaq –
Tunning yukseklikidin
Örkeshligen
Ay .

(1990-Yil)


Yarilish yilnamiliri


Muqeddime

Yawa tulpar shundaq tughulghan...
Aqqanda ölum süyi boynidin uzulgen qongghuraqtin,
Közliridin yan'ghin we qar ehdinamisi
Xatirlen'gen kitap kebi étilghan quyash
Asman yaritip hökum surgen öz textide
Bolup ot oqya.
Qisqighina hayatini aylandurup yuchun shamalgha
Zémin bolup ölgendi tulparmu .
Tulpargha étilghanda tunji ot oqya
Töreldim chala tughum bolup shamaldin
Bir qolumda urkigen déngiz,
Bir qolumda enggushter.


(1) Tulpar yilnamisi

Ashiq jesidi sésiwatqan karwat ustide
Tolghan yégen ayalning köz göhiri
Tenha derex yapraqliridin tamghan uchqunni
Sumurgenni körup yiraqtin
Ésidin qaqqan halda datlarni
Qopmaqta qilich.

-- Ashiq izahi:
Adaqqi beygidin qalghan yuriki
Shepeq yéyip patqan chaghda upuqqa,
Tutunlerdin örlep kökke közliri
Yan'ghan
Biri qutup yultuzi
Biri cholpan.

-- Qilich izahi:
Ésiqliq turar bowaqning gungga ési témida,
Yiraq baliyatquda uzaq kutup kishneydu tulpar.


(2) Ölum suyi yilnamisi

Aniliq ölümde tughulghan bala
Köyuk bulaqta yuyup harghin chuqanlirini
Ömuchuk torlirida toqulghan sheherlerge yéqin öngkurde
Sörimekte untulghan elmisaqtin
Kéche eyneklirige qumlar bilen oyulghan
Shu tewerruk kémini.

-- Kéche eynekliri izahi:
Aqqu qénida sukunati chéqilghan köl ...
Ugdigen chaghda cheksiz intizarliqi
Anga chushken némjan xizir sayisidin
Unup chiqti arman niluper.
-- Kéme izahi:
Qélich tutqan bala
Tulparni
Sugharmaqta ölum suyide.


(3) Qongghuraq yilnamisi

Topan basqan qebristanni közet qilghan ay sholisi
Uchurup qoyghan
Menggü tünep kelgen
Ichirqighan qush
Elem dolqunliri uriliwatqan shorluq qirghaqta
Teshme – teshme qilip shamalgha yiyilghan yelkenni
Sihirlidi kaptanni qiya tashqa.

-- Qush izahi:
Tenning altun chembiriki ichide
Qorunmaqta roh.
-- Qiya tash izahi:
Tulparini ölum suyide sugharghan shu yochun gewde
Qilichini urghan chaghda ay sholisi qushigha
Ünüp chiqti jeziridin qedim qongghuraq.


(4) Ehdiname yilnamisi

Quyash chigh heykelge aylan'ghan asman astida
Deryalarni boran ghajighan zémin ustide
Kuter qanni kökletkuchi saqini tash sulalisi
Ustel bolup qebriler
Qedeh bolup xatire tashlar .

-- Qan izahi:
Es hewesni quchaqlighanda
Arisidin sirghip chiqqan tupraq ustide
Seherde shirnilisher azap almisi.
-- Saqi izahi:
Qilichigha ay sholisi qushi ésilghan,
Tulparini ölum suyide sugharghan nebi
Jeziridin un'gen qedim qongghiraqqa
Neqishlidi qan köklimi ehdinamisini.


(5) Ot oqya yilnamisi

Xatirlenmigen.

(6) Shamal yilnamisi

Adaqqi beygidin qépqalghan yurek
Aqqu qéni sukunatni bulghighan kölde
Kéngeytmekte tenning altun chembirikini
Es hewesni quchaqlighanda .

-- Yurek izahi:
Xatirsiz ot oqya yilnamisi


(7) Déngiz yilnamisi

Muqeddimige qaralsun.

(8) Enggushter yilnamisi

Qilichigha ay sholisi qushi isilghan
Tulparini ölum suyide sugharghan serdar
Xatirsiz ot oqya yilnamisini
Muqqeddime déngizida tapqan shamalda
Qan köklimi ehdinamisi neqishlen'gen
Jeziridin un'gen qedim qongghuraqni
Chalar
Chaldi
Chalghan
Chalmaqta ...
Qilip enggushter !

(1990-Yili)



Shebnem sayisi

Oyghanmaqta qelbimde shebnem,
Nur bergide yuksek sayisi.
Qongghuraqlar örleydu qumdin,
Sedep ichre kishner mey ési.
Ay ... Tamche mey,
Kök ... Qarangghu jam,
Bashaqlargha kömulgen saqi.
Yultuzlarni yighlaydu ashiq,
Hijran téni shebnemde baqi.
Kirpiklerde tunigen yelken
Yaqar tende déngiz shamini.
Tun kökside tuzluq jarahet
Sunar kimge wisal jamini?
Ey, hijrankesh,
Ey, qush chuqani,
Qan eyniki yitturgen chéhir!
Sen mayakni azdurghan dolqun,
Yerde atesh sen yerde mihir.
Qaghilarning örkishi yitken,
Sende zulmet örtiner biraq.
Wujudungda quyash bir zerre,
Sen mest déngiz,
Külliring qirghaq ...
Chéchek yéshi.
Bulbul.
Köyük bagh.
Jan yolwisi huwlar qan tuni.
Qopar görler derya unide,
Körer karwan chüshler gülgüni.
Toz tüsige kirer sükünat,
Yapraqlargha singmekte arman.
Chécheklerdin qan kelgen bu dem,
Chüshimekte shebnemde asman.

(1991-Yil)



Ten

Barmaqlirim tughar barmaqlar,
Barmaqlarda qorshaymen séni.
Hujum qilip qéning qénimgha,
Ishghal qilar eynekte méni.
Közung qolung quchiqing unung –
Eynek !...
Unda ölgen saye, kun.
Bediningge lengger tashlighan
Yelkenlerdin éqip chiqar tun.
Suzuk qesir kariwat örkishi,
Bulaqlarda yoqalghan alwun.
Men ölumde tirilgen ölum
Goya shebnem ustide yalqun.
Iziqqanda bizde musape,
Ay titrishi chéqilar gulde.
Hangliringdin örlise chuqan,
Subhi yaqar chuqanim kulde.
Oqyayimdin aqar yaranggha
Nur bighigha oralghan derya.
Unler shehwet yultuzlar ara,
Bir quchaqqa sighqanda dunya.
Sanga manga bulghandi tupraq,
Ténimizde leyleydu déngiz.
Mangduq qanda izlar qaldurup,
Roh peslide chéchekleydu iz.

(1991-Yil)



Quyash - eqide

Haklashqan déngizni yötker ornidin
Qizighan sahilda oyghan'ghan quyash.
Közlerde sarghayghan bashaqlar ichre
Aqmaqta nur bolup dolqunlighan tash.
Qaghilar unide chak ketken közum
Bujhghunni chushigen qumdiki yelken.
Tun yitken perishan ashiq upiki
Meshuqi liwide jan uzgen jeren.
Bu zémin yenila yoqalmas muqam,
Yopurmaq tashlighan ténimdin öter.
Uyghitar yiltizda qatqan nigahni,
Goyaki uchqandek qénimdin kepter.
Ipardek balqighan chaghda guldin kök ,
Hijranda sersane yerni chushidim.
Ey buyuk jesette kökligen nepes,
Shamalda men yene séni kushidim.
Bulaqlar sholisi chushken yurikim
Shiwaqlar ustide chaqnighan qongghuz.
Kim ebed bergide qurughan shebnem,
Kim déngiz gélide qanighan yultuz?
Déngizni yotkigen quyash? Eqide?
Bashaqta nur bolup aqqan tash? Guman?
Yiraqtin anglan'ghan kimning tiwishi?
Intizar janandek titreydu jahan.

(1991-Yil)



Uyghurche tuyghular


(1) Moxurka

Gümanliq qan ...
Sirlargha bulghan'ghan chéchek chihridin
Domilaydu bashaq ölgen alqan'gha.


(2) Badam doppa

Kirpiklerde tozughan tulpar matimide ...
Tüteklerge aylinar
Közlerdin kémilerning aqqinini
Körgen tashlar.


(3) Dap usuli

Tengrini
Tejelli shamili tashlar tupraqqa,
Yangrighanda ezen - tegbir ten meschitide.


(4) Muqam

Bir murdini
Söreydu on ikki perizat
Öz baghlirigha.


(5) Etles

Hawayi - hewestin
Hijran quyashighiche
Kötürülgen hesen - hüsen üstide
Bowamni izdigen qebrini kördüm.


(6) Ming'öy

Sükünat muqami.
Qel'e -
Tutqun qilghan roh diwisini.
Axirqi pushti tash sulalisining.


(7) Muselles

Untush perisi!
Men eslime qemerlirige tolghan qedinas,
Ichisheyli, kel,
Ilahiy börining bash söngikide.


(8) Tonur

Üner altunda
Sheherdin qoghlandi qilin'ghan sharab -
Bizde untup qoyup ketken es.


(9) Dutar

Sen
Tenler chölide
Altun tögiler karwinigha yol bashlighan
Tiken tajliq küy.
Men
Üchinchi taring.


(10) Yürek

Eynek qepez üstige
Chüshken,
Dunya solan'ghan tiren shebnem ...

(1991-Yil)


Sintebirdiki uchrishish

Ketme!
Közungde yene shu perishan jumle.
Tozishar rohinggha tökülgen xazan,
Bilimen, derixa! yéshingni kutme.
Yiraqlar timtas
Shu mubarek qedem,
Yiqilghan mejnuntal, ah! ölük chuqan.
Nime u ichimde aqqan sogh, qaqas?
Yurikim qanighan yawa qush shudem ...
Sayengge baqar ... Sen qayrilghan doqmush,
Quyash ... Sen qaldurghan boshluqtin tiren.
Yoqatti örten'gen démingni qayta
Tatarghan sheherni qaplighan süren.

(1992-Yil)



Oghuz

Oghuz ölgen qutluq yekshenbe
Seltenetlik quyashliq tupraq.
Ayalimning béshi yastuqta,
Téni kézer ashxanida, ochaqta bulmaq.
Oyghinar yighlap
Mijezide mini taritqan bir yashliq qizim.
Siyrilip chusher kattin bir sézim,
Chiqar hesret nashtidin bixlap.
Kéchiche yézip tixi putmigen shéir
Mana ,emdi menisidin ayrilghan jeset.
Kim?!
Éshikini chiker tilemchi,
Chaniqidin shir kebi étilghan közler –
Sediqe peqet.
Chirkaw qayda sersan bolup yurgendur bugun?
Meschit estin kötirlip ketken ulushkun.
Ghayip boldi öyimiz ghemkin tumanda,
Haywanlar baghchisida tentene.
Qizim siyip qoysa yögekke,
He, ene
Ayalimning qol yaghliqi qaldi shiwaqta.
Gul bergimu – yaki – öluk képinek?!
Dunya bizge qorqunushluq amanet .
Achquchlirim nege yoqaldi ?
Pelempeydin tériwalduq öluk közlerni,
Choqaymaqta éshik
Hemde
Undaq yuchun xet:
Oghuz !
Oghuz !
Tuz chéchinglar bosuqlargha, tuz!:
Barmaqlirim ara qumdek tozighan qedeh
Ketti uchup shepirengdek, zulmitingge ey oghuz ...
Dunya yenila uchalmas xanqiz,
Yuzum érer jinchiraqlargha,
Sörer yolwas qedimimni qoza qénigha.
Sen ezeldin yoqalghan tumar,
Derya shehwiti yukseklikimde !
Kök sangila mayil, chunki, u
Ata qilar manga enggushter.
Tipilghanmish abide tash yizilghanish anga:
«Men sisighan oghuz ténidin unup chiqqan töt qulaq oghuz
... Oghuz aqar torelmilerge,
Men ölümge chaplashtim jindek.
Qedeh timtas, (közümge u shundaq köründi)
Biraq, mey
Izhar qilar qabahitim séhrini, belki.
Oghuz ! özung yiltiz bipayan,
Emma kécher sendin yopurmaq.
Sen aqliqtin qachqan yette reng,
Sen sekkizni köydurgen quchaq.
Sen,
Ezeldinla ... Yene ... Eyni u,
Ashiq emchek tökup qalghan ulugh su.
Su ebediy tash emes, emma,
Men oghuzning zulmitide nur !
Chimgha kiyik qalsa putliship,
Noh kilidu bizni eylep oghuz topani ...
Shundaqtimu:
Ölukler ara yashaymen yalghuz.
Lewhe: -
(Tun tatarmas mewjut idi kun)
Kim der méni perishan ögze,
Yaki qatqan hawa közüngde?
Derexlerdin timiwatqan sukunat
Sepkün bolup chéchekleydu yüzüngde.
Kim? Tuz?
Méning birle tuzlinar
Yuchun tiwish bulghighan oghuz.
Oghuz ! yoqal
Teqdirimdin,
Kendirimdin
Mey al,
Boghuz !
Serxoshluqum – heyhat ! - mining uch oghlum:
Asman,
Tagh,
Déngiz.
Men ya bilen qalqan ara oyghan'ghan teshwish,
Nijatliqim taman böre qaldurmidi iz ...
Asman huwlap qutulmas zémin,
Teshwish yene soqar izghirin.
Eskertish:
(Yekshenbini ötküzduq xushal,
Bosuqlarda turar kunpétish)

(1992-Yil)


Möjize

(1)

Waderixa! ...
Ten perishan,
Barliq kitaplarni oqup chiqtim. (Mallarmi)

(2)

Aq qeghez.
Aldimda bu üzlüksiz möjize ...
Ghaljir yalingachliq aldida turghan ishqiwaz qizdek
Anga teltöküs béghishlinimen.
Néme digen sihirger bu dolqunlawatqan aqliq!
Uning bir tamchisi qénimgha tamdi,
Ichimde peqet bir nerse mewjut: hichnime örtenmekte.
Aqliq!
Ey sen méning tunji ésim, ey yoqighan jennet.
Pir'ewin jesiti,
Babil munari,
El'éhram,
Seddichin,
Ming'öy ......
Hemmisi bu dem sende ériwatqan chékitler.
Ey, tebietning soquwatqan qelbi,
Shairning sükünati,
Matématikashunasning seltenetlik nöli ... !
Sen taman kétiwatqan sürgün shahzadilerni uchrattim.
Quyash özini sen üchün ebediy tekrarlimaqta.
Bowaqlar közide chaqnishingni kördum.
Ölükler aghzida tewerrük tajing.

Biz sanga teelluq
Hemde axiri sanga qaytimiz. (Qur'an)

(3)

Ular méni gunahkar atidi.
Ular nezeride:
Özümni eysagha oxshash kristqa teqdim qilishim kirek.
Men rastinla qurbanliq qoyigha oxshamdimen?
Insaniyet öz gunahini men bilen yuyushqa toghra kelse,
Mundaq bir iltimasim bar:
Özümge qaytishqa birdemlik waqit biringlar.

Ih, eysa!
Sen özüngni nime qilding?!
Qelbingdiki ashu tikenni hés qilghanmiding.
Sen néme digen chidamliq yigit,
Tiken qanatqan yüriking soqushtin toxtighiche
Pajielik sirni ashkarilimiding.
Insaniyetke bolghan ishenching özüngdinmu büyük keldi.!
Aldingda tamasha körüp turghan érusalim puqraliri
Ölümingni emes, epsuski,
Kristqa mixlan'ghan téningni ulughlidi.
Ular séni qayta tirildürüshti:
Yürikingdiki tikenni körmey,
Aqqan qéningdin ürküshti.
Ah ... Qarighu insaniyet!!!
Séni azaplighan ashu tiken, shu pajielik sir
Ulargha söygüni ögitelmidi.
Shunga sen dawamliq kristqa mixlinip kiliwatisen.
Emdi mining nöwitim keldi.
Mini kechürgin!
Men sirni ashkarlidim!
Ulargha:
Dunyagha mena izlep aware bolmanglar, didim.
Hayat özini aqlashqa mejbur emes.
Ular gunahsiz, menmu gunahkar emes.
Dunyani tepekkur qilip közitip olturmanglar.
Peqetla, undiki her nersini söyünglar.
Perhadqa oxshash
Shirinni,
Hékmetke emes, sugha teshna changqighanlarni söyünglar.

(4)

Krist ustide tebessumimning sayisini
Kördum.

(1992-Yil)



Shamal heqqide chöchek

(1)

Shamal
Sergerdan bala.

(2)

Axsham
Kézip chiqti kochilarni,
Éytishti anga derdlirini
Tökulgen yapraqlar.

(3)

Yérim kéche.
Oyghatti uni bowaq yighisi.
Dérizidin baqti,
Kördi
Ingiki chushken anini
Böshuk yénida.

(4)

Shamal
Yötilidu uzaqqiche ...

(5)

Olturidu u
Shéxida sögetning.
Chushep qaptu yiltiz bu kéche
Sadir pelwanni:
Chaqirghudekmish qebre ichide
-- Ademzat barmu!...
Örup berdi shamal yiltizgha
Uning chushini.

(6)

Yamghurluq kéche ...
Orman ichide yighlaydu shamal
Échinip
Quchqachlarning haligha.

(7)

Kunlerning biride
Chiqti shamal tagh choqqisigha.
Kördi unda
Qetl qilin'ghan burkutni.
Qayghurdi,
Atti özini qiya hanggha,
Shundin biri
Ghayip boldi u.

(1986-Yil)


Arman

Ésimde ...
Ölüp ketti beziler.
Yumulmidi
Hayat qaldi közliri.
Shu közlerge uydi qan bolup
Éytalmighan sözliri.
Ah ...
Ölgen wujutta tirik közler!
Tirik kömülgen shu közlerning
Achchiq ahimu
Qebriside ün'gen bu chéchek?

(1986-Yil)



Iltija

Qachqin ésim.
Ket !
Ishikingni chekti heqiqet.

(1986-Yil)


Néchun

Néchun?
Suda ünüp chiqqanda ésim
Qalar temtirep
Tutqan halda sirlar birdem barmaqlirimni.
Néchun?
Sekrigende béliqlar
Eslimiler chimliqlirida
Yérilidu charaslap
Bash söngiki kéchining.
Néchun öchmes hesret shepiqi?

(1987-Yil)

-----------------
Mes'ul muherriri: abduraxman ebey
Mes'ul korriktori: meryem abdurihim
Tixridaktori: memet'ili létip
-----------------

-----------------
Shinjang yashlar - ösmürler neshriyati neshir qildi.
1996-Yil 9-ay 1-neshri.
1996-Yil 9-ay 1-bésilishi.
Sani: 3000
Bahasi: 1.70 Yüen
-----------------

تولۇق ئوقۇش

Ikkinchi ustaz - farabi




Ikkinchi ustaz - farabi


Muhemmed ebu nasir farabi


Farabining hayati:


Farabining ismi : muhemmed ,
Familisi : ebu nasir ,
Texellusi : farabi ,
Leqimi : «ikkinchi ustaz».


Farabining « ikkinchi ustaz » dep atilishi - uning pelsepe sahesidiki gewdilik orni we köp miqdardiki eserliri sewebidin, aristotil telimlirige pishshiqliqidin, aristotil eserlirige sherhi yazghinidin hem uning aristotildin kéyinki büyük peylasop bolghanliqidindur. Shundaqla aristotil telimatlirining eng meshhur taratquchisi bolghanliqidindur. Aristotil « birinchi ustaz » dep atalghachqa, farabi uning warisi hem telimatlirining taratquchisi bolush süpiti bilen « ikkinchi ustaz » diyildi.

Farabi digen bu nam uning yurti farabdin kelgen bolop, bu amu deryasi bilen sir deryasi boyigha jaylashqan bir yer idi. Beziler farabi sir deryasining gherbidiki wasich kentide tughulghan, uning esli yurti wasich kenti tewe bolghan farab wilayiti diyishke mayil. Farab namida bashqa sheherlermu bar. Biri türkistanda. Yene biri pirsiyede.Ibn xellikan we bezi tarixchilar farabi türkistanning farab shehride tughulghan deydu. Ibni nadim özining farabi alemdin ötüp 38 yildin kéyin yazghan « kitablar mejmuesi » de: farabining yurti pirsiyening farab shehiri, uning atisi paris, anisi türk. Deydu.

Farabi 870-yili tughulup, 950-yili wapat bolghan.

Farabi öz yurtida matimatika, edebiyat, pelsepe we ana tili bolghan türk tili hem pars tili, grik tili, erep tilini ügen'gen. Hijiriye 310-yili iraqqa kelgen we bu yerde pelsepe, logika, tibabet, matimatika, muzika hem erep tili qatarliq muhim tillarni ügen'gen. Nurghun tarixchilar farabini 70 xil til biletti dep teripleydu. Bu gerche sel ashuruwetkenlik bolsimu, farabi öz dewride ortaq ishlitilidighan köp qisim edebiy tillarni ügen'gen. Bolupmu u ana tili bolghan türk tili, pars tili we alimlar, hünerwenler tili bolghan grik tiligha bek pishshiq idi. Uning ereb tilini bilishimu mushu tilda shéir yazalighudek sewiyege yetken. U nurghun shéirlarni yazghan bolup, buning köp qismi peylasoplar we matimatiklarning uslubidiki shéirlardur.

Farabi hijiriye 330-yili iraqtin süriyening shimaligha köchüp kelgen we u yerde padishah seypul dewle hemedani bilen uchrashqan. Padishah farabining istidatigha qayil bolup uning izzitini qilghan. Farabi bu yerde oqutush we eser yézish bilen shughullan'ghan. U texminen hijiriye 338-yili etrapida bir qitim misirghimu bérip kelgen. Zor köpchilik tarixchilar: farabi hijiriye 339-yili demeshiqte alemdin ötti dep qaraydu. Padishah seyful dewle on besh neper elemdar hem qelemdarlirini bashlap, farabining namizigha qatnashqan we uni demeshiq shehirining «kichik derwaza» sirtigha depne qilghan.

Farabining talliwalghini terkiydunya, iqtisadchil turmush idi.U toy qilmighan bolup, turmushi ghorigol ötken idi. Her küni padishah seypul dewle xezinisidin xirajitige peqet töt derhem élishqila unayti. Farabi pikir yürgüzüsh üchün yalghuzluqni yaqturatti.

Farabining zor bir qisim tirishchanliqi pelsepe tetqiqatigha qaritilghan. Bolupmu grik pelsepisidiki aristotil pelsepisini we aristotil eserlirini tetqiq qilishqa u nahayiti köp zéhnini serp qilghan idi. Ibn xellikanning yazghinigha köre, farabi aristotilning « roh heqqide » digen kitabining üstige öz qelimi bilen, «bu kitabni yüz qitim oqudum » dep yézip qoyghan. Xatirilerge asaslan'ghanda, farabi yene: «peylasop aristotilning ‹fizika› namliq kitabini men qiriq qitim oqudum, biraq yene choqum oqushum kirektek his qilimen» digenmish.

Farabining ereb ilim - pénige qoshqan töhpisi:

Farabi - ereb dunyasi pelsepe tetqiqatining heqiqiy pishiwasi. Bügünki künde biz islam pelsepisining tunji asaschisi dep ataydighan ilim igisi del mushu adem. Uningdin kiyin otturigha chiqqan ereb peylasoplarning idiyisi ichide uni chiqish nuqta qilmighan idiye yoq diyerlik. Farabi - pelsepe tarixi we her qaysi mezhep mutepekkürlirining telimatlirini eng yaxshi chüshen'gen adem. U yene eplatun bilen aristotil arisidiki oxshashmighan qarashlarni muresseleshtürüshke küchigen. Siyasiy we ijtimaiy mesililerde uning shöhriti hergiz pelsepe sahesidiki ornidin töwen emes.

Muzika ilmi jehette, farabi öz dewrining talant igisi. Bu heqte uning «muzika desturi» digen meshhur bir esiri bar. Ibn xellikan uni «qalun» digen chalghuning ijadchisi dep hisaplaydu.

Farabi eserliri:

Farabi eserliridin 40 parchisila bizge yétip kelgen. Bu eserlerning 32 parchisi esli nusxa, 6 parchisi ibrayche terjime, 2 parchisi latin tilidiki terjime.

«Pen tertipi»

Bu eser farabining qimmetlik esiri. Mezkur eser 1931-yili qahirede tunji qitim neshrdin chiqip, kilassik eserlerni tetqiq qilghuchilarning alqishigha irishti.
Mezkur eserde farabi ilimni besh retke ayrip, sekkiz türküm boyiche tetqiq qilidu.
Farabi birinchi retke tilshunasliqni qoyup, uni yette tarmaqqa ayriydu:


(1) Taq söz heqqidiki ili.
(2) Birikken söz heqqidiki ilim.
(3) Taq söz girammatika qaidisi ilmi.
(4) Birikken söz girammatikisi.
(5) Toghra yézish qaidisi ilmi.
(6) Toghra oqush qaidisi ilmi.
(7) Shéir qaidiliri ilmi.


Ikkinchi retke logikini qoyup, logikining ehmiyiti, orni we uninggha bolghan teqezzaliqni körsitip ötidu.
Üchinchi retke matimatikini qoyup, uni beshke tarmaqlaydu:


(1) Arfmitika.
(2) Giomitiriye.
(3) Astronomiye.
(4) Muzika.
(5) Dinamika.


Tötinchi retke fizika bilen mitafizikini (ilahiyetni) qoyidu.
Beshinchi retke exlaq we siyasiyni tötke tarmaqlaydu:

(1) Meipet.
(2) Fiqih.
(3) Kalamiyet.
(4) Tewhid.


Mezkur kitabta ipadilen'gen farabi uslubining alahidiliki ochuq hem éniq we yüksek bolup, bashqa eserliridek murekkep chüshiniksiz emes. Farabi töhpilirining biri, uning bu kitabini kiyinkiler yéziqchiliqning ülgisi qilghanliqida. Meshhur peylasop we hekim ibnisinamu özining «eshshifa» digen kitabini farabining usuli boyiche orunlashturghan. Ibnisina farabini öz ustazi qatarida körgen bolup, ibnisinadin farabi pelsepisining warislirigha xas xisletni körgili bolidu.

Farabidin ibaret bu peylasopning qanchilik tesiri barliqini we ornining qanchilik ikenlikini bilmekchi bolghanlargha ibnisinadek hakawur, chongchi, hetta eplatunning pelsepisinimu anchila way dep kitishke erzimeydu dep baha bergen ademning farabining aldidiki kemterlikini ishare qilishla kupaye. Ibnisina mundaq itirap qilghan: «men aristotilning ‹mitafizika› sini qiriq qitim oqup azraqmu hezim qilalmidim. Peqet farabining uninggha bergen sherhiy esiri qolumgha chiqishi bilen zéhnim keng échilip ketti».


«Ikki peylasopning qarashlirigha muresse»

Bu eser nahayiti yuquri tarixiy qimmetke ige. Bu eserde farabi eplaton bilen aristotil arisida talash-tartishta turuwatqan mesililerni chüshendürüp ötidu.

«Ésilbaliq ‹peziletlik sheher› ahalisi toghrisidiki qarashlar»


Bu kitab farabining eng muhim eserlirining biri.Bu kitabtin biz farabining pikir durdanilirini we pelsepewi idiyisining jewhirini köreleymiz. Kimki farabi qarashlirini bilmekchi bolsa, peqet mushu kitabni obdan oqup körse bolidu. Bu kitab 37 bab bolup, pelsepe we jem'iyetshunasliqtin ibaret ikki qisimdin tüzülgen.

(Menbe: dawut obulqasim terjime qilghan, musa musawi ‹iraq› yazghan «erep tilida yézilghan pelsepe» 6 - bab. torgha teyyarlighuchi: ketmenbay.)
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&


تولۇق ئوقۇش