Yüsüp hüseyin(qeqinus) shé'irliri

يۈسۈپ ھۈسەيىن (قەقىنۇس) شېئىرلىرى



خىيالىمدىكى مۇقاملىرىمنىڭ ئۇپۇقسىمان تەرەننۇملىرى


(1)

تولىمۇ لەرزان، قەدىمكى مەنزىرىلەرنى ئەسلەتكۈچى تەرەننۇم، بەلكى دېڭىزدىن يەلكەن دولقۇنلىنىپ كېلەر جانىم ئارا،
مەشتەك قىزىق تېنىمدىن چېچىلغان ھاياجان، كىرپىكىمدە چوغلار تاراملاپ تونۇر دۇدلىنىپ كېلەر جانىم ئارا.
ئاتمىش يىل بۇرۇنقى سەھرادا، فېۋرالنىڭ قارلىق كۈنىدە تولغاق يېگەن ئانام ئاسمانى مۇسەببا ھازىر،
ئاتمىش ياشلىق بوۋاق بۆشۈكىدە ئەللەيسىمان مۇڭلار رەببى قېرى ئاقساقال ئاينى يۇلۇپ كېلەر جانىم ئارا.
بىر ۋاپا ئەھدىدە، بىۋاپالىق ۋەسلىدە شەپقەت قىلماق بۇرچى تاغدىن ئېغىر، قۇملۇقتەك دېمىق تەقدىر تۇتۇق،
دىۋىلەر توزاڭى يىلىمدەك چاپلاشقان، كۇمۇت، چىۋىندەك چېقىشقان ئەدەپ بۇژغۇنلىنىپ كېلەر جانىم ئارا.
ھېلىمۇ شۈكرى، شەپقەت ۋە ھىممەتكە مەجبۇر تەقدىرىمدە مەن تەلپۈنگەن تىرىلدۈرگۈچى بىر موقام قاپتۇ،
ئېھتىمال، تۇنجۇقۇپ ئۆلۈپ كەتسەم غېرىپ جىنازام كېزىپ قەبرەمدىمۇ غۇر-غۇرلىنىپ كېلەر جانىم ئارا.


(2)

ئېگىزدىن لاچىن ھېرىپ دېڭىزغا چۈشسە، ئاچ بېلىقلار توپلۇشۇپ ھەرتەرەپتىن تالىشىپ ئۇنى غاجارمىش،
يەپ زەھەرلىنىپ قۇش بولماق ھەۋەسلىرىدە پىلتىڭلاپ، ئېگىزگە ئۇچماق قەھرىدە چاپچىشىپ سۇنى يارارمىش.
مەس لەيلىشىپ دېڭىز دولقۇنلىرى ئۈستىدە ئازادە بېسىمسىز يورۇق ئاسمانى چەكسىزلىككە كۆز قىسىشىپ،
سوغۇق زۇلمەت دېڭىز ئاستى باغرىدىن قىرغاققا يېقىنلاپ ئاپتاپ شولىسىدا قامىشىپ نۇرنى يالارمىش.
ئى نىمجان قۇش، ئەجەل دەملىرىدە ئاسمانغا بېقىپ ئەلۋىدالىق موقاملىرىدىن ئىڭراپ ئىزتىراپ چەكمە،
چىرىنداڭ تۇتىيا بولغاچ ئەشۇ بېلىقلار ۋەتىنى كۆلەڭگەڭنىمۇ ئەتىۋارلاپ ياساپ نەقلى دۇرنى ياتارمىش.
سۇ ئىچىپ مەس غەمكىن باش سېلىپ يۈرسەم ئەھلى بەڭۋاشلار مېنى مەجنۇن ساراڭمىكىن دەپ ھەجۋى قىلما،
گاچا بېلىقلار تىل تاپماق ئۈچۈن، قەستەن سېنى سايراتماق ئۈچۈن قۇيرۇقلىرىدىن چاچرىتىپ دۇغنى ئاتارمىش.
سەن تەلپۈنگەن ۋە سېنى دەم تارتقۇچى ئاسمانى ناۋالارنى ئاڭلىماق راھەت، لېكىن ئازابىڭدۇر،
مەيلى دېڭىز پارلىنىپ، بۇلۇتلار ئايلنىپ يامغۇرلار ياغسۇن، سېنى چايكىلار قۇمدىكى بىر قۇمدىن تاپارمىش.
سەندە نە سىر بار، يا بېشىڭ تەڭرى تەختىمۇ، ياكى جەننەت پەرىلىرى ئۇخلايدىغان غەزنىمۇ قەلبىڭ،
ئېگىزدە لاچىن ۋە شاماللار، دېڭىزدا بېلىق ۋە دولقۇنلار تارتىشىپ سېنىڭدىن چاڭقىتىپ مۇڭنى ئالارمىش.


(3)

چۈشلىرىمدە يىگىرمە خىل كۆك مەخلۇقلىرى توپلىشىپ دىلىستانىمدا مۇقامى نەغمى ناۋا تۈزىدۇ،
تاكى چىۋىن، كۇمۇتتىن چوڭى بۈركۈت قەدەر ھەتتا قاغا-قۇزغۇن دېرىژۇر ھۆپۆپكە ئەھدى ۋاپا تۈزىدۇ.
باش-پۇت قەدەر تارتىلغان قىرىق تارنى «تارىم ئەخزەر» دېگەن كۆك گۈمبەز كۇڭكۇرلىرىغا باغلاپ،
ھەر تارغا بىردىن قونۇپ جۈپتىن ئىشىق پەيمانىغا تولۇپ، مەجنۇنلىقىدا جانىمغا جەۋرى-جاپا تۈزىدۇ. ،
ئىھتىمال، دۇنيادا ھېچبىر ئەل، ھېچبىر تەن تەرەننۇم قۇشلىرىنىڭ بۇنداق ئىستىلاسىغا قۇل بولمىغاندۇ،
مەن شۇنچە خاكسارۇ بىچارە يوقسۇلمەنكى يەنە بۇ رەھىمسىز قۇشلارغا كان بولماقنى پەخرى راۋا تۈزىدۇ.
قۇشلار تەبىئەتنىڭ جاڭگال، يايلاق، باياۋانلىرىدا جەننەتلىرىنى قۇرۇپ تۆمۈر شەھەرلەردىن قاچقاندەك،
ئىھتىمال، تېنىمنى ئاپتاپلىق، شاماللىق، ھاۋالىق، بولغانمىغان ھاياتقا قايتۇرۇپ رەۋزى داۋا تۈزىدۇ.
چۆچۈپ ئويغىنىپ سىلكىنسەم ھۈركىگەن بۇ جانىۋارلار گۈمبەز كۇڭكۇرلىرىغا قونۇپ ھەيرانلىقتا قاراپ،
مەستخۇش ئۇيقىغا قانداق رام قىلماقنى قەستلەپ شەرەتلىشىپ ئەتراپىمدا ئەرشى ساما تۈزىدۇ.
مەيلى دەيمەن، ھەربىر جانلىق خىلىنىڭ خاس ئادىتى تەقدىرى بولۇپ جەنننەت قەۋەتلىرى مۆكۈنگەن،
جان كەلگەن مەنبەسىگە كەتسە ھالالدۇر، شۇڭا قەقنۇسمۇ چېچىپ پەيلىرىنى مەۋجى لاۋا تۈزىدۇ.


(4)

قايغۇ، ئارزۇ چاتقاللىرىدەك كۆيگەن ئاجىز تېنىم كېسەل، مېيىپ، غېرىپ-غورۋا ئەھلى دوزاققا سەن شاھمۇ،
جاھان دەرتلىرى تاغدەك دۆۋىلىنىپ، ئاھ ئۇرۇپ قەقىنۇستەك كۆيۈپسەن شۇئلا قەلبى جەننەتكە سەن ماھمۇ.
دېڭىز ئالۋۇنلىرىدەك پارلىنىپ ئۆچكەن، بۇلاق قەھرىدە فونتاندەك بۇژغۇنلىغان پىنھان ئاھىڭ،
قېنى ئۇ بىيە رەڭ جەندە كەيگەن، كېيىكتەك چاققان مۇھەممەت يۈسۈپ ئەينى مەشرەپكە پەيداھمۇ.
ھەر ئۈرۈك چېچەك پەسلى ئەلگە باھار سەن تەنگە ئاياز ھەممە شادى ئىرپان،سەن ئاھى زىندان،
ھەر غەمداش بىر ئىمتىھان سوئالىدەك مۈشكۈل كويىقابى ئوممانغا لەھەڭدەك غەرقى غەۋۋاسمۇ.
ئۇ تېشى تۇتى ھىندى، ئىچى ئىزنى يىلان سېھرى دىۋانىلەرگە سەدىقە بېرىۋەردىڭ تويماي ئېلىۋەردى،
ئەجەب ئەمەس ئۇ تەلەپكارلارنىڭ ھەلەپ چېچىلمىسىدى ئاقىۋەت ھاسىلى غەيرەتتە گۇمراھمۇ.


(5)

جان تەننى دەس تۇرغۇزغۇچى ئىدى ئىلاجسىزلىقتىن دېدى: ئى پالەچ تەن سەن زادى كىمگە مەنسۇپ؟
تەن دېدى: مەن ۋەتەنكى بىر چىمدىم تۇپراق، جان سورىدى: ئى ۋەتەن سەن زادى كىمگە مەنسۇپ؟
ۋەتەن دېدىكى: مەن خانغا مەنسۇپ، جان خاندىن سورىدى: ئى خان سەندىكى جان قانداق سۈپەت؟
خان دېدىكى: ئى خار جان مېنى سوراقلاشقا نىمە ھەددىڭ، ئەمەسمەن ھېچقاچان بىر كىمگە مەنسۇپ.
جان كۆردىكى خاندىكى جان خۇددى جاڭگالدا لەپىلدەپ مېڭىپ گېدەيگەن يولۋاستەك تۇرۇپتۇ،
جان ئۇنىڭدىن سورىدى: قېنى سەندىكى ئىنسانى جان، ئەمدى قاراپ باق بولۇپسەن سەن كىمگە مەنسۇپ؟
يەر شارىدا تېخى گىياھ بولمىغان بىردەۋردە چىرىندىدىن بىر چېكىتتەك يېشىل ئورگانىك مۇخ ھاسىل،
ئىزىلگەن تەن قۇرتتەك مىدىرلاپ قويدى لىكىن ئۆزى بىلمەيتتى بۇ مىدىرلاتقان زادى كىمگە مەنسۇپ.


(6)

بۇ قەدەھكى بۇلۇتسىز ماۋى ھاۋارەڭ ئاسمان ئىچرە شوئلە چۈشتىكى قۇياشتەك جەزبىدار،
خىرەلەشكەن كۆز كۆردىكى، سۈبھىدىن بۇ دەمگىچە مەنزىلى ھەقىقەتنىڭ يولى يولداشتەك زەۋقى بار.
لەۋ تېگىپلا باش ئىچرە چىنارغا ھومايۇن قونۇپ، ئازادە ئاپتاپنى سەزدى قاراڭغۇ، سوغۇق ۋۇجۇت،
قۇياش چۈشتىن سەھەرگە يانغاندەك ئۇيقۇلۇق تۇلپار چاپچىپ سوقتى يۈرەك ئوتقاشتەك زەربىدار.
بۇ لەھزىلەردە ئەقىل شەپقەت بىلەن باقىدۇ تۇلپار مۆدۈرۈپ كەتمىسۇن دەپ ئەندىشە چۇلۋۇرىنى تارتىپ،
چۈنكى كۆڭۈلگە تەتۈر كەلگەن ۋۇجۇدىنىڭ بىلىنمەس بېغىشلىرىدا قېيىشقۇچى سىرلىق سوقماقنىڭ دەردى بار.
سەۋر قىل، باھار كەلسە يەر ئېرىپ. شامالدىن بۇلۇتلار جەملىنىپ ئاسماننى پەردىلەيدۇ يامغۇرى ئىجتىھات،
يامغۇر يېغىپ شىجائەت ئېرىقلىرىدا ھاياجان لۆمۈلدەپ زېھىن ئېتىزلىرىدا نەمخۇش ھورلاشنىڭ كەيپى بار.
مۇرەككەپ قىسمەتلەرنى بىلەلمەسلىك غەپلەت، بىپەرۋالىق شادلىق بولۇپ تۇيۇلۇپ بىخۇد قىلماقچى،
شەپقەتلىك قۇتقۇزغۇچى يادى بىلەن ئۇنىڭ ۋەھدەت بەھرى تۈپەيلى بۇ خۇشۋاقنىڭ قەدرى بار.


(7)

جۇدۇندىن كېيىن كۆكىرىۋاتقان دەرەخ نازۇك، لېكىن مەھكەم ياپراق ېمنى ئۆزۈڭگە ماس دوست قىلىۋال،
ئى ئەتراپىمدا لىكىلداپ يۈرگەن سۇندۇك چىكىلداپ تۇرغان قۇشقاچ مېنى غەمگۇزار خاس پوست قىلىۋال.
سەن مېنى دەپ يىراقلاردىن كېلىسەن خاتىرجەم كاشان تاپقاندەك بىردەم ئوينىۋال، خۇشال بولىۋال،
بۇ غەمكىن كۆڭۈلمۇ بىردەم سەن بىلەن خۇ بولدى، دۈشمەنسىزلىك دەقىقلىرىدە بىردەم شاش خۇش تىنىۋال.
سېنىڭ ھەمراھى گۇۋاھلىقىڭ تۈپەيلى غەليانىلىق، زەخمەتلىك دۇنيادىن ۋاز كېچىپ بۇ خىلۋەتكە سېغىنىپ كەلگەنمەن،
چىگىش گىرىھبانلىرىمنى چۇۋۇپ، سەن ياشنىغان مەزكۇر بوشلۇقتەك باغرىمنى ئۆزۈڭگە راست بوش قىلىۋال.
تىرىكچىلىك جاپاسىنى سىلەردەك تىنماس شەۋقى ئارامبەخىش راۋان جەريان قىلماق مۇمكىنمىدۇ؟
مامات، ئازاب تەشۋىشلىرى باسماق بولغىنىدا دەرھال پەرىشتىلەردەك مەردۇ- شاش روھ قىلىۋال.


(8)

«ئەقىل مۇھەببەت سېزىمىلرىنىڭ زامان، ماكان كىۋادراتى»نى تەققاسلىماقتىن يېڭى ئىمكان پەيدا،
شاخمات تاختىسىنى دۈم كۆمتۈرۈپ، ئوتتۇز ئىككى ئۇرۇقنى بىر تەندە سەپ راسلىماقتىن زېھنى ۋىجدان پەيدا.
پاراللىل، مىردىياندەك مىنۇت، سائەت، ۋەسىل، پەسىلدەك كاتاكچىلەردە مىدىرلاپ يۈرگەن چۈمۈلە،
سەھەردە گۇگۇمنىڭ قاپ شاھى مات، گۇگۇمدا سەھەرنىڭ ئاق شاھى مات، بەت پاتلىماقتىن قېتى نېرۋان پەيدا.
قەدىمكى قەلئەدەك شەھەرلەر قېنى، چۈمپەردىلىك پەرىزاتلار قېنى، قېنى ئۇ ئەدەبلىك ھايا، سەدەپلىك ۋاپا،
روھ ئەگەر قۇش مۇسەللىك، گۆش تەنلەرمۇ رېزىنكىدەك سەكرەيدىغان رەققاسلىماقتىن يېڭى ئىرپان پەيدا.


(9)

ئى چىمىرلاپ تۇرغان شوئلە، قىمىرلاپ تۇرغان ياپراق سايىۋى دەقىقەت ھىلى يا سەن يا مەن يوق،
ھىلى پەيدا بولۇپ بوشلۇقنى ئېگىلىسە ئازابلىق ئاچچىق تىكەن سىم شەرىئەت ھىلى يا سەن يا مەن يوق.
قايتا تىرىلىپ مەڭگۈ ياشايسەن دۇنيا كەڭ دېگەن ئۈمىدلەردە دەل شۇ نەقىقەت قەدرىنى بىلەلمىدۇق،
ئۇ جەننەتنى دەپ بۇنى دەۋزەخ كۆرۈپ نەق بەخت شەرتىنى بىلەلمىدى غەنىمەت ھىلى يا سەن يا مەن يوق.
ئى جېنىمنى ئاغرىتىپ تۇرغان تىكەن قىمىلدىتىپ چېقىپ تۇرغان كۇمۇت، سەبرى ماتانەتتە بىردەم چىدا،
كەل، سۈكۈتتە بىر-بىرىمىزگە بەھىس قىلايلى سېزىم ۋە رېتىملىق ۋەزىيەت ھىلى يا سەن يا مەن يوق.
ئەلۋەتتە، ئالەم چەكسىز، تەبىئەتنىڭ يارالمىشلىرى ھېسابسىز، بىلمەككە ئالدىرايدۇ ھەممىنى ھەۋەسخور كۆڭۈل،
دەرھال ئۇنتۇلۇپ بىلەلمىدى ئۆتۈپ كەتكۈچى دۇنيانى بىلىپ قالايلى بۇ چەمبەر بەت ھىلى يا سەن يا مەن يوق.
قانۇن تەبىئەتنى ماي تېنىمىزنى پىلىك قىلدى، كەل بىللە كۆيەيلى، ئىنسانلىق گىردابى يورۇپ كەتسۇن،
بەلكى ئىنسانلىقنى ئېگىلىگەن ھايۋانلىق، بەلكى ماماتلىق جاللادى بەدنىيەت ھىلى يا سەن يا مەن يوق.


(10)

كىمدۇ بىرى «نەفسىڭنى چەكلە، يوقات» دەپ كونا شەيتان ئورنىغا يېڭى شەيتانلىقنى جايلاشتۇردى دىماقىڭغا،
چەكلەنگەن مېۋىنى يىمە دېدىم ئۇنى مۇھەببەت دەپ مايمۇنلىقنى جان قىلىپ جايلاشتۇردى مىزاجىڭغا.
مەن ئۇنىڭ ئەسلىدىن قاپلان-يىلپىز كۆلەڭگۈسىنى كۆرۈپ ئەسلى ئىنسانلىقتىن يىراقلىغان شۇ ئىكەن دېدىم،
قاپلان- يىلپىز كاۋابىنى ساتماق بولدۇم، تەڭرىم ئىستىمال تەرتىبىنى شۇندىن لايىق ماسلاشتۇردى سىپاتىڭغا.
نەفسىڭنى چەكلە دېمەيمەن پەقەت تەڭشە دەيمەن، ھەقىقەتنى دەل نەفەسلىرىڭدىن دەقىقىي كۆرەرسەن،
ئاندىن دۇنيادىن تەڭلىمە قەۋەتلىرىگە ئەقىدەت باشلىنار جەننەتمۇ بولۇر راستلاشتۇردى ئىمانىڭغا.
گەرچە كاۋابىمنى يىمىگىڭ ھازىرقى دەۋردە ئەمەس مۇمكىن، بىراق خىيالىڭدا مۇمكىن روھى ئوزۇق،
دۆڭلۈكلەرنى نىشان قىلغاندىن كۆرە يىراق ئۇپقۇن گۈلۈستانلىقى شۇنچە قانداش نۇر ئىدى خىيالىڭدا.
بۇ كۈچ بىلەن دۆڭلۈك مازارنى ھۆرمەتتە تاۋاپ قىلىسەن، ئەمما ئۇلاردىن توختىماي ئۆتۈپ كېتىسەن،
سېنىڭ مازارىڭ بولسا شەھەردىكى شەپەق گىرۋەكلىك ئاسمانى گۈمبەز چاقناپ تۇردى نىگاھىڭدا.

(تۈگىدى)

2006- يىلى، مارت، قەشقەر يېڭىشەھەر
(ئاپتۇر قەشقەر ۋىلايەتلىك ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ پىنسىيونېرى)
مەنبە: http://www.shulegaozhong.cn/bbs/read.php?tid=85
***************************

تولۇق ئوقۇش

浅议新疆的分裂主义问题的历史和今天政府的对策

************************************
发信人: newegg06 (egg), 信区: History
标 题: 浅议新疆的分裂主义问题的历史和今天政府的对策（转帖） (转载)
发信站: BBS 未名空间站 (Sun Jul 6 15:41:30 2008)

【 以下文字转载自 Military 讨论区 】
发信人: bluefantasy1 (bluefantasy001), 信区: Military
标 题: 浅议新疆的分裂主义问题的历史和今天政府的对策（转帖）
发信站: BBS 未名空间站 (Mon Jun 30 21:36:08 2008)
************************************


浅议新疆的分裂主义问题的历史和今天政府的对策


一． 引子

乾隆二十三年（1758年）的正月，在如血的残阳中，在今天的新疆大地上，到处是一片
杀伐之声。横行西域百十年的准格尔汗国，终于灰飞烟灭，只剩下一个准格尔盆地的地
名，留作历史的纪念。而准格尔汗国与大清国之间这场进行了六十七年的战争，终于以
大清国的完胜而结束。满族对中国的贡献，以新疆和西藏为首功。虽说中国自汉代就开
始对新疆地区行使了有效控制和治理——公元前１２１年，汉军大败驻牧在河西走廊一
带的匈奴军队，汉朝在此先后置武威、张掖、酒泉、敦煌四郡。公元前１０１年，西汉
王朝在天山南部的轮台、渠犁等地驻兵数百人进行屯田，并设“使者校尉”地方官员统
领之，后“使者校尉”改称“护鄯善以西使者”。[1]——但是，新疆地区真正彻底的
被纳入中国的版图，确实是在清朝。此前的一千多年，各方势力在新疆地区你方唱罢我
登场，无数的民族在此演绎了一系列的兴衰的悲喜剧，而他们的主要对手则无一例外的
是中原民族（汉族和后来的满清）。此过程倘若要详细写的话，可以写上一本书。其中
有过突出影响的是匈奴，突厥和蒙古，如上面的准格尔汗国就是蒙古人的一支。当汉朝
与匈奴人角逐的时候，维吾尔族还不知道在何方——因为那个时候根本就没有这么个民
族，而其远古的祖先丁零人此时还在贝加尔湖北岸放羊。[2] 而突厥则早在唐朝就被赶
到了欧洲。在此处，还要说句题外话，中国属于东方的国家体系，在清朝以前的数千年
中，都满足于对手口头上的臣服，而不是实际的占领和同化，如朝鲜就是例子。直到清
朝，乾隆恐怕是厌恶了准格尔汗国的时不时作乱，终于下定决心剿灭这个国家，令清兵
“凡山陬水涯，可渔猎资生之地，悉搜剔无遗”，最终使得这个汗国“凡病死者十之三
；逃入俄罗斯、哈萨克者十之三，为我兵杀者十之五，数千里内遂无一人”，后来又消
灭了回部大小和卓的叛乱，才从实际意义上控制了新疆地区，从此再也无法脱离中国。
至于西藏问题上的功劳，主要是康熙的两次进军西藏和福安康进兵拉萨击败廓尔喀侵略
者，签订《二十九条章程》，至今是中国政府反驳藏独的最有力的武器之一。
春秋网http://bbs.cqzg.cn春秋网http://bbs.cqzg.cn

　
二．“东突厥斯坦”问题的由来及其发展

突厥斯坦，词义是“突厥人的地方”。这个词最早出现在一些中世纪的阿拉伯史书中，
指的是“中亚锡尔河以北及毗连的东部地区”。到了18世纪，除了极少数例子以外，这
个词已经很少使用。但在19世纪，随着沙俄帝国的扩张吞并中亚并且设立“突厥斯坦总
督区”，这个词又被重新被提出来，用于泛指中国的新疆地区。如1805年俄国人季姆科
夫斯基在使团出使报告中又使用了“突厥斯坦”的名称，用以从地理上表述中亚及中国
新疆南部塔里木盆地。1829年，俄国东方学家尼基塔•;;;;;雅科夫列夫•;
;;;;比丘林在《准噶尔和东突厥斯坦古代和现状描述》一书中首次将“布哈拉突厥斯坦
”称做“西突厥斯坦”，而把中国新疆叫做“东突厥斯坦”。[3] 大概原因是因为当时
居住在这一带的居民，大多属于突厥语系。

而东突问题的出现，则与泛伊斯兰主义和泛突厥主义思想的传播脱离不了关系。1883年
至1884年，阿富汗人加马尔丁•;;;;;阿富汗尼(Jam al—Din al—Afghani)提出
“泛伊斯兰主义”，号召全世界穆斯林在共同信仰的基础上联合成为一个共同体，争取
独立。而“泛突厥主义”发起于俄国境内的鞑靼知识阶层，他们主张把突厥语的民族团
结起来，复兴突厥民族。而土耳其则是世界“泛伊斯兰主义”、“泛突厥主义”(以下
简称“双泛”)的大本营。第一次世界大战前后，“双泛”思潮传入新疆。一些从土耳
其留学归国的新疆民族知识分子在当地所宣扬的鼓惑独立与建立伊斯兰教国家的宗教狂
热和民族沙文主义，成为新疆分裂主义产生的源头。

今天的东土恐怖主义组织的宣传喉舌编造种种谎言，鼓吹“东突厥斯坦”自古以来就是
一个独立的国家，其民族有近万年历史，“是人类历史上最优秀的民族”；鼓噪所有操
突厥语和信奉伊斯兰教的民族联合起来，组成一个“政教合一”的国家；叫嚣“要反对
突厥民族以外的一切民族”，消灭“异教徒”，中国是“东突厥斯坦民族３０００年的
敌国”等等，再有正常的历史知识的人看来，无疑是十分可笑的，因为历史上从来就没
有过这么一个国家存在过，而维吾尔族的形成在公元9世纪左右，在此之前汉朝已经对
西域有过有效治理，论历史怎么也轮不到他们；若不是清军灭掉了准格尔，维吾尔人恐
怕还在蒙古人帐下当奴隶。连突厥族在新疆的地盘上暂时称雄的时候，汉族人已经对这
片土地有效管理了近千年，各何况维吾尔族本身与突厥是实际上的血仇——如651年，
回紇（维吾尔的祖先之一）遣5 万骑协助唐军大破西突厥——只不过后来受了人家的影
响，语言属于突厥语系而已。

历史上东突恐怖主义势力多次在新疆制造暴乱，都与外国势力，尤其是英国和俄国势力
的插手分不开关系。英国人在世界上从来没有做过任何好事，从南亚到南美，到处度由
英国人埋下的祸根；新疆西藏也是英国人插手的问题之一。此外俄国人也不甘示弱。想
想今天俄国人自己也陷入车臣的泥潭中无法拔足，真是“始作俑者，其无后夫”。近代
中国的羸弱，为外国势力插手新疆和西藏提供了空间。如 1933年，英国扶持沙比提大
毛拉等在新疆南部制造了“东突厥斯坦伊斯兰共和国”。当时新疆省督军盛世才与马仲
英激战。苏联支持盛世才击败了日本背景的马仲英，马则在败退南疆时击溃了这个“共
和国”。最后由苏联红军支持，盛世才又铲除了马仲英在南疆的残余势力，“东突独”
运动的主要人物再次逃亡国外。喀什 “伊斯兰共和国”虽然存在了仅仅三个月，但这
是第一次公开打出的分裂旗号，是“东突厥斯坦独立运动”之始，新疆民族分裂主义分
子一直承袭至今。

紧接着苏联人大力发展自己在新疆的势力，直到盛世才和苏联闹翻。苏德战争爆发后，
苏联丧失大片国土，盛世才便趁机和苏联闹翻，并使用种种手段把苏联人的势力干出了
新疆，这可以算得上是盛世才做的不多的几件好事之一。但随着苏德战场的势态朝着对
苏联有利的方向转化，苏联人已经可以开始策划在新疆的卷土重来， 1944年的伊梨事
件就是结果。苏联人首先是在少数民族中推行共产主义，但得不到支持；后来便利用当
地民族的反汉情绪和宗教信仰，推动泛突厥主义，试图控制新疆，制造第二个外蒙。苏
联对新疆的反对组织提供武器，人员训练，协调组织，提供宣传基地，直接参与和策划
了伊利事变。但是，考虑到苏联境内自己的民族问题，苏联人并不是真心希望新疆成为
一个独立的国家，而是把这个当作一个谈判的筹码，随时可以卖给对手换来利益。——
其实这也是一切外国势力支持下的分裂运动的下场。在苏联的利益得到了《中苏友好同
盟条约》的保证以后，苏联便决定出面调解新疆冲突，阻止新疆独立。当然，苏联人对
新疆的控制，也就一直保留下来，直到新中国的成立，新疆和平解放，伊梨事件被定性
为“三区革命”并且逐步解散了新疆民族军。

国际政治关系的起伏也在新疆有反映。50年代末，中苏关系恶化，苏联驻伊宁领事馆便
大量发放侨证，鼓动大量居民外逃至苏联。其中甚至包括一些高级官员，如曾任新疆军
区副参谋长，1955年被授予少将军衔的马尔果夫•;;;;;伊斯哈科夫以及。曾任民
族军副司令、新疆军区副参谋长，1955年被授予少将军衔的祖龙•;;;;;太也夫。
在苏联政府的支持下，分裂分子们还成立了“东突厥斯坦人民革命党”。成为苏联人手
中的棋子。很多当年叛逃的新疆人的后代，成了今天东突的重要力量源泉。
春秋网http://bbs.cqzg.cn
新疆和平解放后，“东突”势力并不甘心失败。他们以欧美，中亚和西亚为基地，养精
蓄锐，妄图卷土重来。尤其是进入二十世纪九十年代，在宗教极端主义、分裂主义和国
际恐怖主义的影响下，在国际反华势力或明或暗的支持下，东突势力开始恶性发展。这
一阶段的东突有了三个趋势：联合化，国际化和恐怖主义化。
春秋网http://bbs.cqzg.cn
历史上大多数的“东突”组织都是在国外，其活动分散且影响比较小。但随着苏联的解
体和中亚各国的独立，东突势力的得到了发展机遇。原本一盘散沙的东突组织开始走向
联合。1992年12月，“东突”分裂主义者在沙特和土耳其的支持下，成立了“东突厥斯
坦国际民族联合委员会”，确定了国名（东突厥斯坦国）、国旗（月牙旗）、国歌（夏
迪雅）和国徽，标志着境外“东突”分裂主义运动走向联合。（要插一句的是提起东突
大家都知道土耳其，但其实沙特也在背后支持，不要忘记本拉登是哪个国家的，而且沙
特一直是泛伊斯兰运动的总部）。1996年10月在和田，来自新疆十几个州（县）的分裂
组织代表举行会议，宣布成立“伊斯兰真主党”，通过了党纲、组织建设等七项文件，
这标志着境内分裂势力开始由分散走向联合。有个故事令人毛骨悚然：

“曾有一个案子，起于旅馆报案有人偷旅馆地毯出去卖，审查时发现主谋的维吾尔人身
带40万元现款，由此引起重视。随后审出那维吾尔人原是为一地下组织送款，因为一直
没有接上头，自己的钱花光吃不上饭，才想偷地毯去换饭钱。警方对此案的震惊不在别
的，而是那人身上各处贴身绑着钱，睡觉都不取下，却在挨饿时认可冒险去偷也不从中
花一分钱，可见忠诚到什么程度，也看出其组织的纪律严格到何种地步──这才是让新
疆警方感到最可怕的地方。对于我，这个故事也使我留下深刻印象。尽管其中没有任何
暴力的影子，却能从中感受到信仰和力量，这样的信仰和力量如果转变成恐怖主义，制
造出911那种恐怖事件完全不是没有可能。”——王力雄，911启示录。

看到这个案例，我们还能说东土组织还是一盘散沙，乌合之众吗？

春秋网http://bbs.cqzg.cn第二个发展趋势是国际化。90年代以后，“东突”分裂组织逐渐从地下转为公开，并开始朝着国际化趋势发展。 “东突”分裂势力曾公开表示：“要实现独立，没有国际的支持不行，没有西方的支持不行，仅有少数国家的支持也不行。要打‘国际牌’，使新疆问题国际化”。 近年来，“东突”分裂组织更是明确推行国际化的策略，其中最重要的一招就是将所谓民族宗教问题与人权问题挂钩，把分裂活动提升为“民族解放运动”，以争取 西方大国的支持。 而科索沃战争为此提供了最佳的案例。 1999年5月，在哈萨克斯坦的“东突”分裂组织在阿拉木图举行游行集会，公然打出“支持北约轰炸南联盟”的标语，并宣称“科索沃”的今天就是“维吾尔斯 坦的明天”。并不不令人惊讶的是，在“东突”国际化的过程中，国际反华势力一如既往的扮演了“重要”角色，只是指使者从前苏联变成了美国为首的西方国家。 美国总统克林顿等政要就曾多次会见“东突”分裂分子；美国国会还专门召开新疆问题听证会； 1999年，美国政府发表的《中国人权报告》首次指责中国在新疆的民族政策。土耳其和一些中亚国家如哈萨克斯坦也或明或暗地支持“东突”分裂运动，还允许 其在本国境内开展活动、建立基地，向外输出“泛突厥主义”。最令人关注的事件之一就是原设在德国的“解放电台”和“自由欧洲电台”已移到捷克和哈萨克斯坦 的阿拉木图，并在土耳其增设了“独立解放电台”，加强宣传力度。目前境外“东突”分裂组织立足中亚这一前沿阵地，对新疆进行渗透：设立出版机构，出版煽动 独立的书刊和音像制品；建立电台，使用维吾尔语、哈萨克语和乌兹别克语进行广播，大肆进行分裂宣传；召开各种名目的国际研讨会，如2001年10月17日 和18日利用欧洲议会大厦举办举办研讨会，为新疆独立摇旗呐喊，寻求国际反华势力支持；在东突组织国际化的过程中，西欧扮演的角色一点也不必美国光彩。比 如“东土耳其斯坦信息中心”——一个为建立所谓“东土耳其斯坦共和国”而游说海外的流亡组织就是以德国慕尼黑作为他们的基地。

第三个发展趋势是恐怖主义化。1997年，中亚地区的“东突”分裂组织召开会议，批判
了“和平斗争”主张，从此走向了暴力化。1999年12月，来自18 个国家的40多个分裂
组织代表在土耳其伊斯坦布尔召开会议，确立了暴力“建国”的方针，并就“武装夺取
政权”达成共识。计划在十年内建立一支人数在万人以上的正规军队，在新疆地区实施
恐怖战、游击战，甚至正规战。在阿富汗、车臣、克什米尔等地的战场上，到处可以看
见参加实战锻炼的维吾尔恐怖分子。如 2000年两名“东突”分裂组织成员在车臣战争
中被俄罗斯军队俘虏，遣返中国；2000年8月又参与在乌兹别克斯坦、吉尔吉斯斯坦南
部山区，袭击当地政府军的恐怖活动。现在美国在古巴的集中营中，还有维吾尔族的恐
怖主义分子在里面。东突武装暴力化的过程中，前苏联流出的武器和来自沙特的美元起
了关键作用。截至目前，中国警方已抓获100多名曾在阿富汗及其它国家接受过恐怖活
动训练秘密潜入新疆的恐怖分子。有关国家也向中方引渡、移交了10多名在恐怖活动中
被抓获的“东突”恐怖分子。


三．“东突”的罪行累累

注：本篇的主要内容来自于2002年1月21日，中国国务院新闻办公室发表的《“东突”
恐怖势力难脱罪责》的长篇文章，分类方法稍有不同。如果按照东突势力自己宣称的统
计，则还有很多事件乃东突所谓，如2002年在北大和清华发生的爆炸案。

如前所述，20世纪90年代是新疆“东突”分裂组织发展最为迅速、活动最为猖獗的时期
，境内外“东突”分裂分子已联成一体，“境外指挥，境内行动；境外培训，境内破坏
”。2002年1月21日，中国国务院新闻办公室发表了《“东突”恐怖势力难脱罪责》的
长篇文章，彻底揭露了“东突”的罪行。据不完全统计，自1990年至2001年，境内外“
东突”恐怖势力在中国新疆境内制造了至少200余起恐怖暴力事件，造成162人丧生，
440多人受伤的严重后果，留下了一笔笔罪恶的记录。东突的作案目标如下：
春秋网http://bbs.cqzg.cn
第一，杀害和汉族合作的维族干部群众，恐吓维族的群众不得与政府合作，如：

1993年8月24日，两名恐怖分子将喀什地区叶城县政协常委、大清真寺主持阿不力孜大
毛拉刺成重伤。

1996年3月22日，两名恐怖分子枪杀阿克苏地区新和县伊协副主席、清真寺副主持阿克
木司地克阿吉。

1996年4月29日凌晨，十余名全副武装的恐怖分子闯入库车县阿拉哈格乡库纳斯村，向
全国政协委员、自治区人大代表卡吾力•;;;;;托卡家投掷了2枚炸弹，致卡及其
妻重伤，并将卡的弟弟、弟媳、儿子、儿媳杀死；该村村干部加如甫买买提明也被刺成
重伤。

1996年5月12日，“东突”恐怖组织4名恐怖分子在全国伊斯兰教协会常委、新疆政协副
主席、喀什伊协主席阿荣汗阿吉和其儿子去艾提尕清真寺做礼拜的途中，对其进行袭击
，阿和儿子均致重伤。

1997年3月23日，“东突”恐怖分子闯入阿克苏地区金银川垦区负责人艾买尔江家中，
将艾买尔江夫妇两人杀害。

1997年6月4日，4名“东突”恐怖分子闯入和田地区墨玉县恰其克乡荒地村干部买买提
肉孜•;;;;;买买提家，将其杀害。

1997年7月3日，“东突”恐怖分子闯入阿瓦提县拜什力克乡村干部吐尔地尼牙孜家中，
吐夫妇被杀身亡。

1997年11月6日，“东突”恐怖组织在全国和新疆伊协委员、阿克苏伊协主席、拜城县
清真寺主持尤努斯•;;;;;斯迪克大毛拉去清真寺做礼拜的途中，将其枪杀。

1998年1月27日，“东突”恐怖分子枪杀叶城县政协常委、县大清真寺主持阿不力孜阿
吉。

1999年8月23日，以牙生买买提为首的10余名恐怖分子闯入喀什地区泽普县波斯喀木乡
派出所指导员胡达拜尔迪•;;;;;托乎提家中，将胡及其儿子杀害，胡身中38刀，
其子头部中枪。杀人后，恐怖分子又纵火，胡妻被烧成重伤。

2001年2月3日，一伙恐怖分子闯入喀什地区疏附县法院干部买买提江•;;;;;亚库
甫家中，对买连捅38刀，将其残酷杀害。

第二，制造恐怖气氛，企图恐吓在新疆的汉族群众，逼迫其离开新疆。通常的手段就是
投毒，纵火，爆炸和煽动骚乱。如：

1990年4月5日，“东突伊斯兰党”恐怖分子在新疆阿克陶县巴仁乡劫持10名人质要挟政
府，并在交通要道炸毁2辆汽车，杀害6名武警官兵。

1991年2月28日，“东突”恐怖组织在新疆阿克苏地区库车县客运站录像厅制造爆炸案
，造成1人死亡，13人受伤。同日，恐怖分子还在库车县城一商店内安置了炸弹，爆炸
未遂。

1992年2月5日，“伊斯兰改革者党”在乌鲁木齐市52路、30路公共汽车上制造了两起爆
炸事件，两辆公共汽车被炸毁，造成3人丧生、23人受伤。同时还在一影剧院和居民住
宅楼中各安置了一枚定时炸弹，幸被及时发现排除。

1993年6月17日，“东土耳其斯坦民主伊斯兰党”在喀什市地区农机公司办公楼制造爆
炸案，造成大楼坍塌，2人丧生、7人受伤；8月1日该组织又在喀什地区莎车县外贸公司
录像厅制造爆炸案，造成15人受伤；8月19日在和田市文化宫制造爆炸案，造成6人受伤。

1996年7月，“东土耳其斯坦伊斯兰正义党”策划沙雅县监狱暴动，导致15人死亡。

1996年8月27日，6名恐怖分子袭击叶城县江格勒斯乡政府，杀死副乡长和值班的警察；
随后又闯入该乡一村，杀害3名治安员和1名水管员。 春秋网http://bbs.cqzg.cn

1997年2月5日至8日，“东突伊斯兰真主党”恐怖组织策划、制造了伊宁骚乱事件，恐
怖分子高喊“建立伊斯兰王国”等口号，袭击平民，捣毁商店，烧砸汽车，致使7人死
亡，200多人受伤，30多辆车遭毁坏，多间民房被毁。
春秋网http://bbs.cqzg.cn
1997年2月25日， “东土耳其斯坦民族团结联盟”在乌鲁木齐市2路、10路、44路公共
汽车上制造爆炸，造成三辆公共汽车被炸毁，9人丧生、68人重伤。

1998年1月30日至2月18日，“东突解放组织”在喀什市制造了23起系列投毒案，致4人
中毒，其中1人死亡，数以千计的牲畜中毒或死亡。

1998年2月22日至3月30日，“东突”恐怖组织在喀什地区叶城县连续制造了6起系列爆
炸案，造成3人受伤，天然气输送管道被炸坏引起大火，直接经济损失超过100万元。

1998年4月7日，“东突”恐怖组织在叶城县公安局负责人、县政协副主席和喀什地区行
署副专员住宅门前等处，连续制造8起爆炸事件，炸伤8人。

1998年5月23日，“东突解放组织”成员在乌鲁木齐市华都商厦、大西门、河滩路布料
批发市场、长征旅社批发市场、红山木材市场、乌鲁木齐旅社、商贸城等繁华场所放置
了40多枚化学自燃纵火装置，制造了15起纵火案，由于及时发现和扑救，才未造成重大
危害。

1999年10月11日，3名恐怖分子在和田市棉麻公司棉花收购站棉花堆中安放定时爆炸引
燃装置，烧毁棉花约2吨。

1999年10月24日，“东突”恐怖分子袭击泽普县赛力乡公安派出所，枪杀2人，枪伤2人
。派出所10间房屋、1辆吉普车和3辆摩托车被烧毁。

2001年8月，“维吾尔圣战组织”使用自动武器袭击新疆库车县公安局，库车县公安局
党委书记兼局长陈平牺牲，另有7名公安人员受伤。在瑞士的“东土耳其斯坦信息中心
”发言人迪里夏提宣称此事件的目的，是对此前新疆自治区领导人向香港商人访问团承
诺“在新疆投资不会受到民族问题影响”的回应。

第三：袭击中国驻外使馆和人员，扩大国际影响。如， 春秋网http://bbs.cqzg.cn

1997年3月，境外“东突”恐怖分子开枪袭击中国驻土耳其使馆，冲击中国驻伊斯坦布
尔总领馆，焚烧中国总领馆悬挂的国旗。

1998年3月5日，境外的“东突”恐怖组织“东突民族中心”用炸弹袭击中国驻土耳其伊
斯坦布尔总领馆。

2000年5月，境外“维吾尔解放组织”在吉尔吉斯斯坦绑架了一新疆商人，勒索10万美
金，并杀害了该商人的侄子，纵火焚烧了比什凯克中国商品市场。5月25日，“东突”
恐怖分子袭击了新疆人民政府赴吉尔吉斯斯坦处理纵火、绑架案的工作组，造成1人死
亡、2人受伤。
春秋网http://bbs.cqzg.cn
2002年6月，谋杀中国驻吉尔吉斯领事王建平；
春秋网http://bbs.cqzg.cn
第四，在新疆发展和训练恐怖组织成员
春秋网http://bbs.cqzg.cn
1990年“伊斯兰改革者党突击队”在叶城县伯西热克乡建立了训练基地，该基地先后举
办3期训练班，共培训了60余名恐怖分子，训练内容包括宗教极端主义和恐怖主义理论
，爆炸、暗杀等恐怖活动的技能，体能训练等。就是这些经过训练的恐怖分子参与了
1991年至1993年在新疆各地的爆炸、暗杀、抢劫等重大恐怖活动。

1998年2月，境外“东突厥斯坦伊斯兰运动”头目艾山•;;;;;买合苏木派遣数十
名恐怖分子入境，在新疆和内地一些偏僻地方建立了10多处训练基地，共对150多人进
行了爆炸技术培训。同时按照境外提供的配方，大量购置化学原料，秘密制造炸药和爆
炸装置。新疆警方于1998年9月在乌鲁木齐火车北站一仓库里，一次就缴获制爆化学原
料20多种300多箱，总重量达6吨。除了上述比较集中的培训外，还有大量零散的，3至5
人一组的小训练点。一些训练点同时也是武器、弹药和爆炸装置的制造窝点。新疆警方
在打击恐怖活动过程中，查获了许多地下恐怖训练点和武器弹药制造工场，收缴了大量
的手雷、手榴弹、雷管、枪支、弹药等。
春秋网http://bbs.cqzg.cn
1999年，境外“东突厥斯坦伊斯兰运动”派遣的恐怖分子在新疆和田地区7个县市建立
数十处秘密训练基地和制造爆炸物的据点，制造了大量武器弹药。仅被警方缴获的手雷
就有4500多枚，各种枪械98支以及大量制造工具等。

1999年12月30日，警方在泽普县波斯喀木乡查获一恐怖分子设在地下的制造爆炸物的窝
点，缴获一批等制造工具、图纸以及已制成的手雷等。

2000年2月25日，警方在莎车县卡琼乡三村抓获7名“东突”恐怖分子，并在一恐怖分子
家里的地道缴获手雷38枚，电雷管 春秋网http://bbs.cqzg.cn
22枚，爆炸装置18个，炸药17千克，拉火管20多个。

2001年8月，警方在库车县乌尊乡色根苏盖提村一恐怖分子家中的地道发现制造武器弹
药的各种设备，并缴获了61枚爆炸装置。 春秋网http://bbs.cqzg.cn

此外，境外的“东突”恐怖分子还走私偷运武器入境，以武装境内的“东突”恐怖分子
。1998年4月6日，在霍尔果斯口岸海关与边检部门就在羊毛集装箱中查获军用手枪6支
、折叠冲锋枪1支、子弹1.9万发、手雷90余枚。据抓获的罪犯供认，他们是受境外“东
突国际委员会”和“东突解放组织”的指派，在此前已有过17次偷运武器弹药入境。


四．新中国成立以后治理新疆的思路和失误

春秋网http://bbs.cqzg.cn
春秋网http://bbs.cqzg.cn如上文所述，东突势力在过去的几十年内翻下了累累的罪行。如果到现在还否认东突势力对新疆的影响，粉饰太平， 那是纯粹的自欺欺人。观察再稍微仔细一点，我们就会发现八十年代和九十年代实际上是东突势力恶性膨胀的二十年。这既与外部的国际环境有关，又与国内的政策 有关。坦率地说，过去中国政府治理新疆的一系列方针政策，在本人看来都不是十分成功的，尤其是八十年代以后的政策。——今天的东突分裂主义势力越演越烈就 是最好的证明。客观上讲，正是这些方针政策，加剧了民族矛盾；怂恿了疆独问题的蔓延和发展。

据说王震将军的大名可以治小儿夜啼，足见王震的威风。王震是真正有胆识的英雄，他
沿袭了左宗棠治理新疆的“屯兵戍边”的政策，建立了新疆建设兵团。这个平时为民，
战时为兵的机构为新疆的统一和发展做出重大贡献，可谓“呼之即来，逢战必胜”，养
百万大军而不费一粒粮饷。王震在新疆大力打击分裂主义势力，保新疆几十年太平。不
过王震也稍微有点太狠，传说王震曾经命令部队包围村装，勒令交出杀害解放军的歹徒
，否则按1：5处死该村的男人。如果真尤其事，那确实是比较血腥。可是仔细想想还是
有道理的。因为分离主义分子绝对不会因为政府的心慈手软而改变观点，相反他们就会
认为政府软弱，就会大肆发展势力。等到他们坐大之后，不得不对付的时候，可能就成
了正规军对正规军的大血战，所以说对敌人的仁慈就是对自己的残暴。但问题在于，当
时的国力，使得中央不能对新疆地区给予太多的怀柔，使得暴力留下的阴影没有及时地
消除，在一些人的心中埋下了仇恨的种子，终于在八十年代发芽了。但总体而言新疆社
会最为安定、民族矛盾最为缓和的时期确实是毛泽东时代，几乎所有生活在新疆的国民
都有同感。到了胡耀邦的时代，这位先生翻了主观主义的大错，那就是“新疆六条”和
“西藏六条”。大致内容是：

1． 充分自治；
2． 修养生息； 春秋网http://bbs.cqzg.cn
3． 采取适合西藏特点的特殊灵活政策发展西藏经济；
4． 支援大量经费，促进农牧业生产用於西藏各族人民的迫切需要；
5． 恢复西藏文化教育科学事业；
6． 进藏 干部分批分期调回内地。

对比“西藏六条”，也就有了“新疆六条”。为了落到实处，中共新疆自治区党委决定
在全区范围内调整各级领导班子，增加少数民族干部比例，汉族干部可以提前退休，也
可以协助调回内地。

胡先生大概以为政策对新疆倾斜，经济发展了，少数民族就自然而然的心向汉族，自然
而然就要维护祖国统一。谁知道维族根本不把中国当成自己的国家，有个西方记者讲述
了这样一件事：一个负责保管国旗的维族小学生，每天都要在收回的国旗上踩一脚！要
怎样的仇恨才能导致这种举动？！胡耀邦的错误主要是这几个方面：

1．不知道了统治新疆的真正所能依赖的力量是汉人，而不是维族。为足可以作为团结
对象，不能是力量的主体。新疆六条中有几条是直接伤害汉族利益的，如 60%政策——
招工，参军和上大学新疆人要占60%，领导干部中，一把手必须是维族。这几条，把新
疆的汉人至于事实上的二等公民地位，在执行的过程中又必然遇到基层的阻力。相当在
新疆的各族人终埋下一个冲突的火种，极大的增加了相互之间的矛盾。并不令人惊讶的
是，这种政策并不能增加维吾尔族人对汉族的好感，尤其90年代后，随着市场经济的发
展，政府机构的精简，国有企业陷入困境，这种60%的政策越来越成为另外一个包袱—
—下岗的人很多是维吾尔人，因为工作人员中它们的比例本来就大，素质又相对偏低。
甚至连考大学的60%政策，也随着大学生就业的面向市场，开始变成了一个包袱，而且
是一个危险的包袱。他们掌握了一定的知识，却又因为找不到工作而对社会不满，然后
呢？历史上，任何一次动乱任何一个组织的成功度需要大量的有知识的人的参与，单靠
一群文盲是无法成事的，而现在的新疆各大学，客观上正在制造着这样的人。

2．法律事实上对维族失效。按照新疆的一些公安的说法，如果真正严格按法律办事的
话，一半以上的维族青年都要进监狱。话有点过分，应该也有点夸张，但却反映了新疆
治安的无奈。网上有文章描述了在新疆发生的一些恶性案件，如买羊肉串被杀，罪犯却
只被判2年徒刑等，无不引起极大的民愤。如果说60%的政策只是损害了经济利益的话，
那么，这种治安状况的恶化，损坏的却是生存权利，如果听之任之，则只会引发大规模
的种族仇杀和人口异常流动——新疆汉人向内地的流动！同样，维吾尔族的人是否感激
这种庇护呢？让我们来看看一个疆独分子的发言：

“那个妇女把***的羊肉翻来翻去，到最后却不买了。旁边两个警察视而不见，结果***
拔出刀，勇敢的捅死了那个妇女，杀了一个警察，自己也被另一个警察杀死。”（很抱
歉，我找不到那个贴子的原文了，这是凭记忆自己写出来的）

在他们看来，看了肉以后不买就是死罪，而警察则有维护维吾尔族人的义务，否则就该
杀。它们丝毫不考虑自己的法律义务，而这样的思维，却恰好是我们自己的政策惯出来
的。而这种政策对汉族造成什么样的影响呢？我们再来看另外一个例子：

“１９９３年在新疆喀什市发生的一件血案，至今想起都使人毛骨悚然，在新疆的汉族
百姓命不如草。喀什市一汉族下岗女工在公园门前摆了一个台球案以谋生记，中午十四
岁的妹妹和暑假归来的大学生姐姐来接替母亲，换母亲回家吃饭，从此这位母亲永远失
去了这个刚刚进入大学的女儿。母亲走后，几个维吾尔青年来打球，打着打着，其中一
个便开始对妹妹不轨，当姐姐的自然挺身保护妹妹，一句愤怒的话没有说完，一把匕首
就刺进姐姐的胸膛，姐姐当即毙命，这个杀人的维吾尔人在妹妹悲愤的哭喊中扬长而去
，周围都是维吾尔族人，但没有一个人制止，也没有一个人报案。等母亲回来看到这突
变的事件，才报案叫来了警察，警察向围观的人群询问，竟没有一个人说看见过凶手，
包括和凶手一起来打球的！直到第二天，警察才在凶手家的床上将正在喝酒凶手抓获，
凶手竟说，昨天喝醉了，不知道自己做了什么！回来法院竟按酒后过失伤人，判了凶手
两年徒刑。社会顿时哗然，死难者家属扬言将抬尸游行，政府有关部门纷纷来做家属工
作，许以抚恤、工作等条件，软硬兼施，硬是息事宁人地将事情压了下去。”（引自《
亡羊补牢，为时未晚》，作者：无奈）
春秋网http://bbs.cqzg.cn
3．民族文化的复兴，尤其是语言的复兴。语言，是一个民族的灵魂，要想很好的控制
一个民族，最好的办法就是慢慢的消亡他们的语言。而胡耀邦凡的最大的错误就是让维
吾尔族的语言自由发展。让我们来看看胡耀邦干了什么愚蠢的事情：

一九八零年，在中共十届三中全会决定重新开放少数民族地区的寺院、重印伊斯兰教《
古兰经》之后，新疆、宁夏、青海等省，重开过去被封闭的寺院和经堂，重修毁坏的寺
庙和宗教遗迹。农村和城镇中的经文学校，如雨后春笋，几乎遍布各个城乡，成千上万
的学龄儿童进入经文学校，学习念经和老文字。不少维吾尔族和回族家长索性让孩子不
再去上汉文学校，或是政府办的少数民族语言学校，而只到经堂去诵习伊斯兰教经文。
一时经文学校人满为患，而公立学校却学生不足。从这一点看出，当时的中央。拍拍脑
袋就想当然的以为，宗教在伟大的社会主义精神文明面前不堪一击，结果却是恰恰相反
，在经过三十年的无神论宣传和意识形态灌输后，宗教对少数民族仍有如此巨大的号召
力。更为愚蠢的是，1982年9月13 日，以自治区立法的形式，宣布全面恢复使用维吾尔
族和哈萨克族老文字，并使老文字与汉语并列，成为新疆自治区的官方语言文字，从而
断送了毛泽东时代开始的文字改革——同化新疆的最重要的一环！

维吾尔族的文字改革，始于一九七一年。经过一段时间试行，由中央和自治区强行规定
，废止使用维吾尔族老文字，而在全自治区境内使用罗马字母改编的新文字，由小学到
初中的教材，也一律改用新文字印刷。这种强迫推行的文字改革，使得维吾尔族文化和
宗教传统面临后继无人的局面——在公立学校教育出来的年轻一代，不识维吾尔老文字
，不能阅读老文字的历史文献，而谙熟老文字的上一代，大都又不熟悉新文字——，结
果当然是文化断层现象日益严重，汉化越来越普遍。而维吾尔族老文字，是载负本民族
文化和宗教传统最主要的工具，它也是使维吾尔族与其它信奉伊斯兰教的少数民族区别
开来的特徵之一。如果这种政策持续下去，今天的新疆，也许会好办得多。毕竟，当年
的中国在封闭中发展，可以不考虑国际的压力，而今天的我们，却经常不得不在国际压
力面前退却，这种文字改革的事情，再也没有办法作了。

胡耀邦等人，靠着拍拍脑袋，就天真的以为恢复维吾尔族的老文字，就能向维族人示好
，搬起石头砸自己的脚，还害了后来的继任者。怪不得新疆和西藏的干部称呼胡耀邦为
“胡乱邦”(《天葬》，王力雄)我们再来看看维吾尔人是否感激这种政策：

春秋网http://bbs.cqzg.cn“中共在新疆的政策是对维吾尔人的高考教育实行“照顾制”，实际是变相地剥夺了维吾尔人生存和受教育的权利，想想看，维吾尔人从小学到高中受的是维吾尔教育，上大学学一年的预科汉语，其後再上四年的汉语专业课程，能学到什么。”

从小受到维吾尔教育，结果不会说汉语，知识水平上不去，毕业找不到工作，原来都是
中国共产党的错。
春秋网http://bbs.cqzg.cn
4. 要求各级领导干部的一把手必须是维吾尔族人，更加客观上助长了东突势力的嚣张
气焰。历史上新疆有很多维族高官参与过东突的活动，或者或明或暗的支持东突。很多
时候，开枪的命令要征得维族一把手的同意才能下达，白白牺牲了很多战士。（详见新
疆士兵亲历记）在基层，实际上维族领导只需要有意无意的偏向维族，就可以是汉族的
生存环境大大恶化。

应该说汉族还是比较能够忍耐和吃苦的，只需要有立锥之地便能生存不会反抗，否则的
话，大规模的流血冲突恐怕早就在南疆发生了。

值得注意的是，现在海外舆论谈起新疆问题，无一不大肆赞扬胡耀邦而贬低王震，尽管
二者的政策客观上在新疆起到截然不同的结果。这难道不说明点什么吗？

文章写到这里，不由得想要呼吁一声，希望我国的民族研究，能够真正的有一点独立的
见解，不要观察中央的政策走向发表附和的说法，毕竟，应该是政府根据研究结果去制
定政策，而不是研究者根据政府政策去发表研究结果！
--
※ 来源:•WWW 未名空间站 海外: mitbbs.com 中国: mitbbs.cn•[FROM: 96.242.]
************************************

تولۇق ئوقۇش

Shinjangdiki bölgünchilik mesilisining tarixi we hökümetning hazirqi siyasiti

**********************************************
يازغۇچى : xgwan (DFT+DMFT)
ئېلان قىلغان بېكىتى: نەنجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى شياۋ بەيخې بېكىتى
ئېلان قىلغان ۋاقتى: 2007-يىلى 8-ئاينىڭ 24-كۈنى جۈمە
发信人: xgwan (DFT+DMFT), 信区: History
标 题: 浅议新疆的分裂主义问题的历史和今天政府的对策zt
发信站: 南京大学小百合站 (Fri Aug 24 14:08:43 2007)
※ 来源:．南京大学小百合站 http://bbs.nju.edu.cn [FROM: 71.155.146.197
**********************************************


شىنجاڭدىكى بۆلگۈنچىلىك مەسىلىسىنىڭ تارىخى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ھازىرقى سىياسىتى


كىرىش سۆز

چىيەنلوڭنىڭ 23-يىلى( 1758-يىلى) بىرىنچى ئايدا، كەچكى شەپەق بىلەن تەڭ ھازىرقى شىنجاڭ زىمىنىنى ئۇر – چاپ ئاۋازلىرى قاپلىدى . غەربى يۇرتتا يۇز نەچچە يىل ھۆكۈم سۈرگەن جۇڭغار خانلىغى يەر يۈزىدىن يوقالدى ، پەقەت جۇڭغار ئويمانلىغى دىگەن نام تارىخى خاتىرە بوپ قالدى . جۇڭغار خانلىغى بىلەن چىڭ سۇلالىسى ئوتتۇرىسىدىكى 67 يىلغا سۇزۇلغان بۇ ئۇرۇش ئاخىرى چىڭ سۇلالىسىنىڭ غەلبىسى بىلەن ئاخىرلاشتى . مانجۇلارنىڭ جوڭگۇغا قوشقان ئەڭ چوڭ تۆھپىسى شىنجاڭ ۋە شىزاڭدىن ئىبارەت . گەرچە جوڭگو خەن سۇلالىسىدىن باشلاپ شىنجاڭ رايۇنىنى ئۈنۈملۈك ئىدارە قىلىپ كەلگەن بولسىمۇ ، يەنى مىلادىدىن بۇرۇنقى 121–يىلى خەن سۇلالىسى قوشۇنلىرى خېشى كارىدورى ئەتىراپىدىكى ھون قوشۇنلىرىنى مەغلۇپ قىلغاندىن كېيىن ، خەن سۇلالىسى بۇ يەرگە ئىلگىرى كىيىن بولۇپ ۋۇۋېي ، جاڭيې ، جۇچۇەن ۋە دۇنخۇاڭ قاتارلىق 4 ۋىلايەت بەلگىلىگەن . مىلادىدىن بۇرۇنقى 101- يىلى غەربى خەن سۇلالىسى تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىدىكى بۈگۈر ، ئىلى قاتارلىق جايلاردا نەچچە يۈز ئەسكەر تۇرغۇزۇپ تېرىقچىلىق قىلغان...①، بىراق شىنجاڭ رايۇنىنىڭ رەسمى ئۈزۈل–كېسىل جۇڭگوغا تەۋە بولغان ۋاقتى ھەقىقەتەن چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە . بۇنىڭدىن بۇرۇنقى مىڭ نەچچە يىل مابەينىدە شىنجاڭ رايۇنىدا ھەر خىل كۈچلەر بىر پەيدا بولۇپ بىر يوقۇلۇپ ، كۈرمىڭلىغان مىللەتلەر نۇرغۇن قىسمەتلەرنى باشتىن كەچۈردى، ئۇلارنىڭ ئاساسلىق دۈشمىنى ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىكى مىللەتلەر (خەنزۇ ۋە كىيىنكى مانجۇلار) بولدى . ئەگەر بۇ جەريانلارنى تەپسىلى يازىدىغان بولساق بىر كىتاپ بولۇپ چىقىدۇ . بۇلاردىن گەۋدىلىك تەسىرگە ئىگە بولغانلىرى ھونلار ، تۈرۈكلەر ۋە مۇڭغۇللاردۇر، مەسىلەن يۇقۇردا سۆزلەنگەن جۇڭغار خانلىغى دەل موڭغۇللارنىڭ بىر تارمىغى.
خەن سۇلالىسى بىلەن ھونلار تىركىشىۋاتقان ۋاقىتلاردا، ئۇيغۇرلارنىڭ نەدىلىگى ئىنىق ئەمەس ئىدى، چۈنكى ئۇ ۋاقىتلاردا ئۇيغۇر دىگەن مىللەت يوق ئىدى، ئۇلارنىڭ قەدىمقى ئەجدادى بولغان دىڭلىڭلار بايقال كۆلىنىڭ شىمالىدا پادا باقاتتى②. تۈرۈكلەر بولسا تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىلا ياۋرۇپاغا قوغلىۋېتىلگەن ئىدى . بۇ يەردە تىمىدىن سىرىت بىر نەچچە ئېغىز سۆزلەشكە توغرا كېلىدۇ ، جۇڭگو شەرقى دۆلەتلەر سېستىمىسىغا تەۋە ، چىڭ سۇلالىسىدىن بۇرۇنقى نەچچە مىڭ يىللار داۋامىدا ، ھەممىسى رەقىپلىرىنىڭ ئېغىزاكى ئەل بولغانلىغىغا قانائەتلىنىپ ، ئەمىلى بېسىۋېلىش ۋە ئاسىمىلاتسىيە قىلىنمىغان. مەسىلەن چاۋشەن بۇنىڭ مىسالى. چىڭ سۇلالىسىگە كەلگەندە، چيەنلوڭ بەلكىم جوڭغارخانىنىڭ دائىم مالىمان قىلىشىدىن بىزار بولۇپ، ئاخىرى قەتئى نىيەتكە كېلىپ بۇ دۆلەتنى يوقاتقان . كەينىدىن مۇسۇلمانلار رايۇنىدىكى چوڭ كىچىك خوجىلار توپىلىڭىنى تىنجىتىپ، شىنجاڭ رايۇنىنى ھەقىقى يۇسۇندا كونتورول قىلدى، شۇنىڭدىن كىيىن شىنجاڭ جۇڭگودىن ئايرىلالمىدى. شىزاڭ مەسىلىسىدىكى تۆھپىسىدە، ئاساسلىق كاڭشىنىڭ شىزاڭغا ئىككى قېتىملىق ھەربى يۈرشى ۋە فۇئەنكاڭ نىڭ لاساغا قوشۇن باشلاپ كىرىپ بەيكۇركا تاجاۋۇزچىلىرىنى مەغلۇپ قىلىپ، «29 ماددىلىق نىزام»نى ئىمزالىغانلىغىدىن ، بۈگۈنگىچە جۇڭگو ھۆكىمىتىنىڭ شىزاڭ مۇستەقىللىغىنى رەت قىلىدىغان ئەڭ كۈچلۈك قورالىدىن بىرى.


«شەرقى تۈركىستان» مەسىلىسىنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە تەرەققىياتى

«تۈركىستان»نىڭ سۆز مەنىسى «تۈركلەرنىڭ يىرى» دىگەنلىك بولۇپ ، بۇ سۆز ئەڭ دەسلەپ ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئەرەپ تارىخى كىتاپلىرىدا تىلغا ئېلىنغان بولۇپ ، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى سىر دەرياسىنىڭ شىمالى ۋە شەرقى قىسىمدىكى رايۇنلارنى كۆرسىتىدۇ . 18-ئەسىرگە كەلگەندە بەزى مىساللارنى ھىساپقا ئالمىغاندا ئىنتايىن ئاز ئىشلىتىلگەن . بىراق 19-ئەسىرگە كەلگەندە چارروسىيە جاھانگىرلىگىنىڭ ئۆزلۈكسىز كەڭىيىشى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى دۆلەتلەرنى يۇتۇۋېلىشى ھەمدە «تۈركىستان ۋالى مەھكىمىسى»نى تەسىس قىلىشى بىلەن بۇ سۆز يەنە قايتىدىن ئوتتۇرىغا چىقىپ ، ئۇمۇملاشتۇرۇپ جۇڭگونىڭ شىنجاڭ رايۇنىغىمۇ ئىشلىتىلدى . مەسىلەن 1805-يىلى روسىيىلىك 季姆科夫斯基 ئۆمەك باشلاپ ئەلچىلىككە چىققان دوكىلاتىدا «تۈركىستان» دىگەن نامنى جۇغراپىيىلىك جەھەتتىن ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىنجاڭنىڭ جەنۇبىدىكى تارىم ئويمانلىغىغا ئىشلەتتى . 1829-يىلى روسىيىلىك شەرىقشۇناس 尼基塔•雅科夫列夫•比丘林 «جۇڭغار ۋە شەرقى تۈركىستاننىڭ ئۆتمۈشى ۋە ھازىرقى تەسۋىرى» دىگەن كىتاۋىدا تۈنجى قېتىم «بۇخارا تۈركىستانى» نى «غەربى تۈركىستان » دەپ ، جۇڭگو شىنجاڭنى «شەرقى تۈركىستان» دەپ ئاتىدى ③. بەلكىم سەۋەبى بۇ يەردە ئولتۇراقلاشقان ئاھالىلەرنىڭ كۆپ قىسمى تۈركى تىللار سېستىمىسىغا تەۋە ئىكەنلىگىدىن بولسا كېرەك .
شەرقى تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ پەيدا بولىشى «پانئىسلامىزىم» ۋە « پان تۇركىزم» ئىدىيىسىنىڭ تارقىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك . 1883-يىلىدىن 1884-يىللىرىغىچە ئافىغانىستانلىق جامالىدىن ئافغانى دىگەن كىشى «پانئىسلامىزىم» نى ئوتتۇرىغا قويۇپ ، پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلارنى ئورتاق ئىتىقاد ئاساسىدا ئىتتىپاقلىشىپ ئويۇشۇپ مۇستەقىللىقنى قولغا كەلتۈرۈشكە چاقىردى . « پان تۇركىزم» بولسا روسىيە چىگرىسى ئىچىدىكى تاتار زىيالىلىرى ئىچىدە باشلانغان ، ئۇلار تۈركى تىللىق مىللەتلەر ئىتتىپاقلىشىپ تۈركى مىللەتلەرنى گۈللەندۈرۈشنى تەشەببۇس قىلغان . تۈركىيە بولسا دۇنيادىكى «پانئىسلامىزىم »،« پان تۇركىزم» ( تۆۋەندە قىسقارتىپ «ئىككى پان» دەپ ئېلىنىدۇ) نىڭ چوڭ لاگىرسى . بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئالدى كەينىدە «ئىككى پان» ئىدىيىسى شىنجاڭغا تارقالغان ، بەزى تۈركىيەدە ئوقۇپ ۋەتەنگە قايتقان شىنجاڭلىق مىللى زىيالىلار شۇ يەردە تەشۋىق قىلغان مۇستەقىللىق ، ئىسلام دۆلىتى قۇرۇش دىنى قىزغىنلىقى ۋە مىللى شوۋىنىزم شىنجاڭدىكى بۆلگۈنچىلىك ئىدىيىسىنىڭ شەكىللىنىش مەنبەسى بولۇپ قالغان .
ھازىرقى شەرقى تۈركىستان تىرورلۇق تەشكىلاتلار ھەر خىل يالغانلارنى توقۇپ چىقىرىپ ، «شەرقى تۈركىستان » قەدىمدىن تارتىپ مۇستەقىل دۆلەت ئىدى ، بۇ يەردىكى مىللەتلەر 10 مىڭ يىللىق تارىخقا ئىگە ، «ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ ئىلغار مىللەت » دەپ داۋراڭ سالدى . بارلىق تۈركى تىللىق مۇسۇلمان مىللەتلەر بىرلىشىپ ، سىياسى ئىتىقاد بىرلەشكەن دۆلەت قۇرۇپ چىقىمىز دەپ غەلۋە قىلدى . «تۈركى مىللەتلەردىن باشقا بارلىق مىللەتلەرگە قارشى تۇرۇپ ، كاپىرلارنى يوقۇتايلى ، جۇڭگو شەرقى تۈركىستان مىللەتلىرىنىڭ 3000 يىللىق دۈشمىنى» دەپ جار سالدى . نۇرمال تارىخ بىلىمىگە ئىگە ئادەمگە بۇ كۈلكىلىك تۇيۇلىدۇ ، چۈنكى تارىختا ئەزەلدىن بۇنداق دۆلەت مەۋجۇت بولۇپ باققان ئەمەس ، ئۇيغۇر مىللىتى مىلادى 9-ئەسىرلەر ئەتراپىدا شەكىللەنگەن ، بۇنىڭدىن ئىلگىرى خەن سۇلالىسى غەربى رايۇننى ئۈنۈملۈك تىزگىنلەپ بولغان ، تارىخنى سۆزلەش توغرا كەلسە ئۇلارغا تېخى نۆۋەت تەگمەيدۇ . ئەگەر چىڭ قوشۇنلىرى جۇڭغارنى يوقاتمىغان بولسا ، ئۇيغۇرلار بەلكىم ھازىرمۇ مۇڭغۇللارنىڭ قۇلى بولۇپ يۈرەتتى . تۈرۈك مىللىتى شىنجاڭ زىمىنىدا ۋاقىتلىق ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقىتلاردىمۇ ، خەنزۇلار ئاللىقاچان بۇ زىمىننى مىڭ يىلغا يېقىن ئۈنۈملۈك باشقۇرۇپ كەلگەن . ئۇيغۇرلارنىڭ تۈرۈكلەرگە قان قىساسى تۇرسا ، مەسىلەن 651-يىلى回紇 ( ئۇيغۇرلارنىڭ ئەجداتلىرىدىن بىرى ) تاڭ قوشۇنلىرىغا 50 مىڭ ئاتلىق ئەۋەتىپ ، غەربى تۈرۈكلەرنى مەغلۇپ قىلىشقا ھەمدەمدە بولغان . كىيىن ئۇلار تۈرۈكلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ ، تىلى تۈركى تىللار سېستىمىسىغا تەۋە بولۇپ قالغان يېرى بار شۇ .
تارىختىكى شەرقى تۈركىستان ترورىزىم كۈچلىرىرىنىڭ شىنجاڭدا تۇغدۇرغان كۆپ قېتىم توپىلاڭلىرىنىڭ ھەممىسى چەتئەل كۈچلىرىنىڭ بولۇپمۇ ئەنگىلىيە ۋە روسىيە كۈچلىرىنىڭ قول تىقىشىدىن ئايرىلالمايدۇ ، ئەنگىلىيىلىكلەر دۇنيادا ئەزەلدىن بىرەر ياخشى ئىش قىلىپ باققان ئەمەس ، جەنۇبى ئاسىيادىن تارتىپ جەنۇبى ئامرىكىغىچە ھەممە يەردە ئۇلار تېرىپ قويغان ئاپەت مەنبەسى بار ، شىنجاڭ ، شىزاڭمۇ ئەنگىلىيىلىكلەر قول تىقىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى . ئۇندىن باشقا روسىيىلىكلەرمۇ ئۇلاردىن قېلىشمايدۇ . قاراڭلار بۈگۈنكى كۈندە روسىيىلىكلەر چېچېندىن ئىبارەت بۇ پاتقاقتىن چىقالمايۋاتىدۇ ، بۇ راستىنلا «ئۆزەم تاپقان بالاغا ، نەگە باراي دەۋاغا » دىگەندەك ئىش . يېقىنقى زامان تارىخىدا جۇڭگونىڭ زەئىپلىشىشى ، چەتئەل كۈچلىرىنىڭ شىنجاڭ ۋە شىزاڭ ئىشلىرىغا قول تىقىشقا شارائىت يارىتىپ بەردى . مەسىلەن 1933-يىلى ئەنگىلىيە سابىت داموللا قاتارلىقلارنى يۆلەپ جەنۇبى شىنجاڭدا «شەرقى تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇريىتى» نى ۋۇجۇتقا چىقاردى . شۇ ۋاقىتتا شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ دۇجۈنى شېڭ شىسەي بىلەن ماجوڭيىڭ قاتتىق ئېلىشىۋاتاتتى . سوۋېت ئىتتىپاقى شېڭ شىسەينى قوللاپ ، ياپۇنيەنى ئارقا تىرەك قىلغان ماجوڭيىڭنى مەغلۇپ قىلدى . ماجوڭيىڭ جەنۇپقا چىكىنىپ بارغاندا بۇ «جۇمھۇريەت» نى تار-مار قىلدى . ئاخىرىدا سوۋېت ئىتتىپاقى قىزىل ئارمىيىسىنىڭ ياردىمى بىلەن شېڭ شىسەي ماجوڭيىڭنىڭ جەنۇبى شىنجاڭدىكى قالدۇق كۈچلىرىنى قىرىپ تۈگەتتى ، شەرقى تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەركىتىنىڭ ئاساسلىق رەھبەرلىرى يەنە بىر قېتىم چەتئەلگە قېچىپ كەتتى . قەشقەر «ئىسلام جۇمھۇريىتى» گەرچە 3 ئايلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان بولسىمۇ ، بىراق بۇ بىرىنچى قېتىم ئاشكارە ھالدا بۆلگۈنچىلىك بايرىغىنى چىقىرىشى ، «شەرقى تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەركىتى» نىڭ باشلىنىشى ئىدى ، شىنجاڭدىكى مىللى بۆلگۈنچى ئۇنسۇرلار ھازىرغىچە مۇشۇ ئەنئەنىنى داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتىدۇ .
ئارقىدىنلا سوۋېت ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ شىنجاڭدىكى تەسىرىنى شېڭ شىسەي سوۋېت ئىتتىپاقىدىن يۈز ئۆرىگىچە زور كۈچ بىلەن تەرەققى قىلدۇردى . سوۋېت گېرمان ئۇرۇشى پارتلىغاندىن كېيىن ، سوۋېت ئىتتىپاقى نۇرغۇن زىمىنىدىن ئايرىلىپ قالدى ، شېڭ شىسەي پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ سوۋېت ئىتتىپاقىدىن يۈز ئۆرىدى ، ھەمدە ھەر خىل ۋاستىلەرنى قوللۇنۇپ شىنجاڭدىن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ تەسىرىنى تازىلىدى . بۇ شېڭ شىسەينىڭ ئازغىنە ياخشى ئىشلىرىنىڭ بىرى ھىساپلىنىدۇ . بىراق سوۋېت گىرمان ئۇرۇش ۋەزىيىتىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىغا پايدىلىق تەرەپكە بۇرۇلىشىغا ئەگىشىپ ، سوۋېت ئىتتىپاقى شىنجاڭ زىمىنى ئۈستىدە قايتىدىن پىلان تۈزۈپ بولدى . 1944-يىلدىكى ئىلى ۋەقەسى دەل بۇنىڭ نەتىجىسى . سوۋېتلىكلەر ئالدى بىلەن ئاز سانلىق مىللەتلەر ئارىسىدا كومىنىزىمنى تەشۋىق قىلدى ، بىراق قوللاشقا ئېرىشەلمىدى . كېيىن يەرلىك مىللەتلەرنىڭ خەنزۇلارنى ئۆچ كۆرىشىدىن ۋە دىنى ئىتىقادىدىن پايدىلىنىپ پانتۈركىزىمنى تەشۋىق قىلىپ ، شىنجاڭنى كونتىرول قىلىپ ئىككىنچى تاشقى مۇڭغۇليە پەيدا قىلماقچى بولدى . سوۋېت ئىتتىپاقى شىنجاڭدىكى قارشى تۇرغۇچى تەشكىلاتلارنى قورال بىلەن تەمىنلەپ ، ئادەملىرىنى تەربىيلەپ تەشكىلات قۇرۇپ تەشۋىقات بازىسى ھازىرلاپ بەردى ھەمدە ئىلى ۋەقەسىگە بىۋاستە قاتناشتى ۋە پىلانلىدى . بىراق سوۋېت ئىتتىپاقى ئۆزىدىكى مىللەتلەر مەسىلىسىنى كۆزدە تۇتقانلىقتىن ، شىنجاڭنىڭ مۇستەقىل بىر دۆلەت بولىشىنى چىن كۆڭلىدىن خالىمايتتى ، بەلكى بۇنى سۆھبەت ئۈستىلىدىكى فىشكا قىلىپ ، ھەر ۋاقىت ئۆزىنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈن رەقىبىگە ئالماشتۇراتتى . ئەمىلىيەتتە بۇمۇ پۈتۈنلەي چەتئەل كۈچلىرىنىڭ قوللىشى ئاستىدىكى بۆلگۈنچىلىك ھەركىتىنىڭ ئاقىۋىتى . سوۋېت ئىتتىپاقى «جۇڭگو سوۋېت دوستلۇق ھەمكارلىق شەرتنامىسى» ئارقىلىق مەنپەتى كاپالەتكە ئىگە بولغاندىن كېيىن ، ئوتتۇرىغا چىقىپ شىنجاڭ توقۇنۇشىنى كېلىشتۈرۈشنى قارار قىلىپ ، شىنجاڭنىڭ مۇستەقىل بولىشىنى توسىدى . ئەلۋەتتە سوۋېت ئىتتىپاقى شىنجاڭنى كونتۇرول قىلىشنى يىڭى جۇڭگو قۇرۇلغىچە ساقلاپ كەلدى ، يىڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىن شىنجاڭ تىنچ ئازات بولدى ، ئىلى ۋەقەسى «ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلاۋى» دەپ بىكىتىلدى ھەمدە مىللى ئارمىيە ئاستا-ئاستا تارقىتىۋېتىلدى .
خەلقئارا سىياسى مۇناسىۋەتلەرنىڭ داۋالغۇشى شىنجاڭدىمۇ ئەكىس ئەتتى . 50-يىللارنىڭ ئاخىرى جۇڭگو سوۋېت مۇناسىۋىتى يامانلاشقاندا ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ غولجىدا تۇرۇشلۇق كونسۇلخانىسى كۆپ مىقتاردا مۇھاجىرلىق كىنىشكىسى تارقىتىپ ، نۇرغۇن ئاھالىنى سوۋېت ئىتتىپاقىغا قېچىپ چىقىشقا قۇتراتتى . بۇنىڭ ئىچىدە ھەتتا بەزى يۇقۇرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارمۇ بار ، مەسىلەن شىنجاڭ ھەربى رايۇنىنىڭ سابىق مۇئاۋىن شتاب باشلىغى ، 1955-يىلى مايور گېنېرال ئۇنۋانى بېرىلگەن 马尔果夫•伊斯哈科夫 ۋە ئىلگىركى مىللى ئارمىيىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى ، شىنجاڭ ھەربى رايۇنىنىڭ سابىق مۇئاۋىن شتاب باشلىغى ، 1955-يىلى مايور گېنېرال ئۇنۋانى بېرىلگەن زۇنۇن تىيىپ قاتارلىقلار . سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قوللىشى بىلەن بۆلگۈنچىلەر يەنە «شەرقى تۈركىستان خەلق ئىنقىلاۋى پارتىيىسى» قۇرۇپ ، سوۋېتلىكلەرنىڭ قولىدىكى فىشكىغا ئايلاندى . ئاشۇ يىللىرى قېچىپ كەتكەن شىنجاڭلىقلارنىڭ ئەۋلاتلىرىنىڭ كۆپۈنچىسى بۈگۈنكى «شەرقى تۈركىستان» نىڭ مۇھىم كۈچ مەنبەسى بوپ قالدى .
شىنجاڭ تىنىچ ئازات بولغاندىن كېيىن ، «شەرقى تۈركىستان» كۈچلىرى يىڭىلگىنىگە تەن بەرمىدى . ئۇلار ياۋرۇپا ئامرىكىلاردا ، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە غەربى ئاسىيالاردا بازا قۇرۇپ ، كۈچ توپلاپ ، قايتىدىن باش كۆتۈرۈپ چىقىشقا تەلۋىلەرچە ئۇرۇندى . بولۇپمۇ 20-ئەسىرنىڭ 90-يىللىرىغا كەلگەندە ، دىنى ئەسەبىچىلىك ، بۆلگۈنچىلىك ۋە خەلقئارالىق تېرورىزىمنىڭ تەسىرى ھەمدە خەلقئارادىكى جۇڭگوغا قارشى كۈچلەرنىڭ يۇشۇرۇن ۋە ئاشكارە قوللىشى بىلەن، «شەرقى تۈركىستان» كۈچلىرى قەبىھلىشىشكە قاراپ تەرەققى قىلدى . بۇ باسقۇچتىكى «شەرقى تۈركىستان»دا ئۈچ خىل يۈزلىنىش بولدى:
بىرلىشىش.
خەلقئارالىشىش.
تېرورىزىملىشىش.
تارىختىكى كۆپىنچە «شەرقى تۈركىستان» تەشكىلاتلىرىنىڭ ھەممىسى دۆلەت سىرتىدا ، ھەركىتى تارقاق كۈچىمۇ ئاجىز ئىدى . بىراق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ موستەقىل بولىشىغا ئەگىشىپ ، «شەرقى تۈركىستان» كۈچلىرى تەرەققىيات پۇرسىتىگە ئېرىشتى . ئەسلىدە چېچىلاڭغۇ «شەرقى تۈركىستان» تەشكىلاتلىرى بىرلىشىشكە قاراپ يۈزلەندى . 1992-يىلى 12-ئايدا «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچىلىرى سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە تۈركىيەنىڭ قوللىشى بىلەن ، «شەرقى تۈركىستان خەلقئارا مىللى بىرلەشمە كومىتىتى» قۇرۇپ ، دۆلەت ئىسمى ( شەرقى تۈركىستان دۆلىتى) ، دۆلەت بايرىغى ( ھىلال ئايلىق بايراق) ، دۆلەت ناخشىسى ( شادىيە) ۋە دۆلەت گىربىنى بىكىتتى . بۇ چىگرا سىرتىدىكى «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچىلىك ھەركىتىنىڭ بىرلىشىشكە قاراپ يۈزلەنگەنلىكىنىڭ ئىپادىسى . ( شۇنى قىستۇرۇپ ئۆتۈش كېرەككى «شەرقى تۈركىستان» دىسە كۆپچىلىك تۈركىيەنى بىلىدۇ ، بىراق سەئۇدى ئەرەبىستانمۇ ئاستىرىتتىن قوللاۋاتىدۇ ، بېن لادىننىڭ قايسى دۆلەتتىن ئىكەنلىگىنى ئۇنتۇپ قالماڭلار ، ئۇنىڭ ئۈستىگە سەئۇدى ئەرەبىستان پانئىسلامىزىمنىڭ باش شىتابى ) . 1996-يىلى 10-ئايدا 10 نەچچە ۋىلايەت ناھىيىنىڭ بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار ۋەكىلى خوتەندە يېغىن ئېچىپ ، «ئىسلام ئاللا پارتىيىسى» قۇرغانلىغىنى جاكارلىدى ۋە پارتىيە پروگراممىسى ۋە تەشكىلات قۇرۇلىشى قاتارلىق يەتتە خىل ھۆججەتنى قاراردىن ئۆتكۈزدى . بۇ دۆلەت ئىچىدىكى بۆلگۈنچى كۈچلەرنىڭ تارقاق ھالەتتىن بىرلىشىشكە قاراپ ماڭغانلىغىنى بىلدۈرىدۇ . بۇ يەردە بىر ھىكايە ئادەمنى ھەقىقەتەن قورقۇتىدۇ :
«بۇرۇن بىر دىلو يۈز بەرگەن ، بىر مىھمانخانا بىرسىنىڭ مىھمانخانىدىكى گىلەمنى ئوغۇرلاپ ساتقانلىغى توغرۇلۇق دىلو مەلۇم قىلغان ، تەكشۈرۈش ئارقىلىق گۇماندار ئۇيغۇرنىڭ يېنىدا 400مىڭ يۇەن نەق پۇل بارلىغى ئېنىقلانغاندىن كېيىن باشقىلارنىڭ دىققىتىنى تارتقان ، سوراق قىلىش ئارقىلىق بۇ ئۇيغۇرنىڭ بىر يەر ئاستى تەشكىلاتىغا پۇل ئاپىرىپ بېرىشكە بارغانلىغى ، ئۇلارنىڭ باشلىغى بىلەن ئۇچرىشالمىغاچقا يېنىدىكى پۇلى تۈگەپ ،تاماق يىيىشكە پۇل يوق گىلەمنى ئوغۇرلاپ سېتىپ تاماق ئېلىپ يىيىشنى ئويلىغانلىغى مەلۇم بولغان . ساقچى تەرەپنىڭ بۇ دىلودىن چۆچۈگەن يىرى بۇ ئادەمنىڭ پۈتۈن بەدىنىگە پۇل تېڭىلغان ، ئۇخلىسىمۇ ئېلىۋەتمەي ، ئاچ قالسىمۇ ئوغۇرلۇق قىلىپ بۇ پۇلدىن بىر فۇڭنىمۇ خەجلىمىگەنلىكى ساداقەتلىكتە قايسى دەرىجىگە بېرىپ يەتكەنلىگى ، بۇ تەشكىلاتنىڭ تۈزۈمىنىڭ نەقەدەر قاتتىقلىغىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ . بۇ دەل شىنجاڭ ساقچى تەرەپنىڭ ئەڭ قورققان يىرى . بۇ ھىكايە ماڭا ئىنتايىن چوڭقۇر تەسىر قالدۇردى ، گەرچە بۇنىڭدا ھېچقانداق زوراۋانلىقنىڭ سىماسى بولمىسىمۇ ، لېكىن ئېتىقات ۋە كۈچنى ھىس قىلغىلى بولىدۇ ، بۇنداق ئېتىقات ۋە كۈچ ئەگەر تېرورلىققا ئايلانسا ، 11-سىنتەبىر تېرورلۇق ۋەقەسى پەيدا قىلمايدۇ دىگىلى بولمايدۇ . » ۋاڭ لىشوڭ ، 11-سىنتەبىر ۋەھىينامىسى
بۇ دىلو مىسالىنى كۆرگەندىن كېيىن بىز يەنە «شەرقى تۈركىستان» تەشكىلاتلىرىنى چېچىلاڭغۇ ، بىر توپ ئالاقاپلار دىيەلەمدۇق ؟
ئىككىنچى تەرەققىيات يۈزلىنىشى خەلقئارالىشىش . 90-يىللاردىن كېيىن ، «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار پەيدىن –پەي يۇشۇرۇن ھالەتتىن ئاشكارە ھالەتكە ئۆتتى ھەمدە خەلقئارا يۈزلىنىشكە قاراپ تەرەققى قىلدى . «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچى كۈچلىرى ئىلگىرى ئاشكارە ھالدا «مۇستەقىللىقنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا خەلقئارانىڭ ، غەرىبنىڭ قوللىشى بولمىسا بولمايدۇ ، بىر نەچچە دۆلەتنىڭ قوللىشى بىلەنمۇ ئىشقا ئاشۇرغىلى بولمايدۇ ، بۇنىڭ ئۈچۈن شىنجاڭ مەسىلىسىنى خەلقئارالاشتۇرۇش كېرەك» دەپ كۆرسەتكەن . يېقىنقى يىللاردىن بۇيان «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار تېخىمۇ ئېنىق ھالدا خەلقئارالاشتۇرۇش سىياسەتلىرىنى يۇرگۈزدى ، بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىم تاكتىكىنىڭ بىرسى ئاتالمىش مىللەت دىن مەسىلىسىنى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى بىلەن چېتىپ ، بۆلگۈنچىلىك ھەركىتىنى «مىللى ئازاتلىق ھەركىتى» گە كۆتۈرۈپ ، غەرب چوڭ دۆلەتلىرىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشمەكچى بولدى . كوسوۋو ئۇرۇشى بۇنىڭ ئۈچۈن ئەڭ ياخشى مىسال بولالايدۇ ، 1999-يىلى 5-ئايدا قازاقىستاندىكى «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار ئالمۇتادا نامايىش ئۆتكۈزۈپ ، ئۇچۇقتىن-ئۇچۇق «ش ئا ئە ت نىڭ يۇگۇسلاۋىيە ئىتتىپاقىنى بومباردىمان قىلىشىنى قوللايمىز» دىگەن پىلاكاتنى كۆتۈرۈپ چىقتى ھەمدە «كوسوۋونىڭ بۈگۈنى ئۇيغۇرىستاننىڭ ئەتىسى» دەپ جاكارلىدى . «شەرقى تۈركىستان» نى خەلقئارالاشتۇرۇش جەريانىدا ، خەلقئارادىكى جۇڭگوغا قارشى كۈچلەر ئاۋالقىدەكلا «ئاساسلىق» رول ئالدى ، پەقەت يول كۆرسەتكۈچى ئىلگىركى سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ھازىرقى ئامرىكا باشچىلىغىدىكى غەرىپ دۆلەتلىرىگە ئۆزگەردى . ئامرىكا پرېزىدېنتى كىلىنتون ھۆكىمىتى «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچىلىرى بىلەن كۆپ قېتىم كۆرۈشتى ، ئامرىكا پارلامېنتى يەنە تېخى مەخسۇس شىنجاڭ مەسىلىسى توغرۇلۇق گۇۋاھلىقتىن ئۆتۈش يېغىنى چاقىردى . 1999-يىلى ئامرىكا ھۆكۈمىتى ئېلان قىلغان «جۇڭگو كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتى» دا بىرىنچى قېتىم جۇڭگونىڭ شىنجاڭدىكى مىللى سىياسىتىنى ئەيىپلىدى . تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەزى دۆلەتلەر مەسىلەن قازاقىستان قاتارلىقلار ئاشكارە ۋە يۇشۇرۇن «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچىلىك ھەركىتىنى قوللايدۇ ، دۆلىتىدە ئۇلارنىڭ پائالىيەت ئېلىپ بېرىشىغا ۋە بازا قۇرۇشىغا يول قويىدۇ ، سىرىتقا «پانتۈركىزىم» تارقىتىدۇ . ھەممىدىن دىققىتىنى تارتىدىغىنى ئەسلىدە گىرمانىيەدىكى «ئازاتلىق رادىئوسى» ۋە « ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى» چېخ ۋە قازاقىستاننىڭ ئالمۇتا شەھرىگە يۆتكەپ كېلىندى ھەمدە تۈركىيەدە «مۇستەقىل ئازاتلىق رادىئوسى» قۇرۇلۇپ تەشۋىقاتنىڭ سالمىغى كۈچەيتىلدى . نۆۋەتتە چىگرا سىرتىدىكى «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئىبارەت بۇ ئالدىنقى سەپ ئىستىھكامىدا تۇرۇپ ، شىنجاڭغا سىڭىپ كىرىۋاتىدۇ ، نەشىريات ئورۇنلىرى قۇرۇپ ، مۇستەقىللىققا قۇتراتقۇلۇق قىلىدىغان كىتاپ-ژورنال ۋە ئۈن-سىن بۇيۇملىرىنى نەشىر قىلدى ، رادىئو ئىستانسىسى قۇرۇپ ، ئۇيغۇر تىلى ، قازاق تىلى ۋە ئۆزبەك تىلىدا ئاڭلىتىش بېرىپ ، كۈچىنىڭ بارىچە بۆلگۈنچىلىك تەشۋىقاتى ئېلىپ باردى . ھەر خىل ناملاردا خەلقئارا تەتقىقات يېغىنى چاقىردى ، مەسىلەن 2001-يىلى 10-ئاينىڭ 17-18-كۈنى ياۋرۇپا كېڭەش بىناسىدا تەتقىقات يېغىنى ئۆتكۈزۈپ ، شىنجاڭ مۇستەقىللىغى توغرىسىدا جار سېلىپ ، خەلقئارادىكى جۇڭگوغا قارشى كۈچلەرنىڭ قوللىشىنى ئۈمۈت قىلدى . «شەرقى تۈركىستان» تەشكىلاتىنىڭ خەلقئارالىشىش جەريانىدا ، غەربى ياۋرۇپا ئامرىكا بىلەن ئوخشاش رول ئوينىدى ، مەسىلەن «شەرقى تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزى» ئاتالمىش «شەرقى تۈركىستان جۇمھۇريىتى» قۇرۇش ئۈچۈن چەتئەلدە سەرگەردان بولۇپ ۋائىزلىق قىلىدىغان تەشكىلات بولۇپ ، گېرمانىيە مىيۇنخىن دەل ئۇنىڭ بازىسى .
ئۈچۈنچى تەرەققىيات يۈزلىنىشى بولسا تېرورىزملىشىش . 1997-يىلى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار يېغىن چاقىرىپ ، «تېنچ كۈرەش قىلىش» تەشەببۇسىنى تەنقىد قىلدى ھەمدە شۇنىڭدىن كېيىن زوراۋانلىشىشقا قاراپ يۈزلەندى . 1999-يىلى 12-ئايدا 18دۆلەتتىن كەلگەن 40نەچچە بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار ۋەكىلى تۈركىيە ئىستانبولدا يېغىن ئېچىپ ، زورلۇق كۈچ بىلەن «دۆلەت قۇرۇش» فاڭجېنىنى بىكىتتى ھەمدە «قورال ئارقىلىق ھوقۇق تارتىۋېلىش» ھەققىدە ئورتاق تۇنۇش ھاسىل قىلدى . 10يىل ئىچىدە 10مىڭ كىشىلىكتىن يۇقۇرى مۇنتىزىم قوشۇن قۇرۇپ ، شىنجاڭ رايۇنىدا تېرورلۇق ئۇرۇشى ، پاتىزانلىق ئۇرۇش ھەتتا مۇنتىزىم ئۇرۇش قىلىشنى پىلانلىدى . ئافىغانىستان ، چېچېن ۋە كەشمىر قاتارلىق ئۇرۇش مەيدانلىرىدا ، ئەمىلى ئۇرۇشقا قاتنىشىپ چېنىقىۋاتقان ئۇيغۇر تېرورچىلارنى ھەممە يەردە ئۇچراتقىلى بولىدۇ . مەسىلەن 2000-يىلى ئىككى نەپەر «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچى تەشكىلات ئەزاسى چېچېن ئۇرۇشىدا روسىيە تەرەپكە ئەسىرگە چۈشكەن ھەمدە جۇڭگوغا قايتۇرۋەتكەن . 2000-يىلى 8-ئايدا يەنە ئۆزبېكىستان ، قىرغىزىستاننىڭ جەنۇبىدىكى تاغلىق رايۇنلاردا يەرلىك ھۆكۈمەت قوشۇنىنىڭ تېرورلۇق ھەركىتىگە قاتناشقان . ھازىر ئامرىكىنىڭ كۇبادىكى جازا لاگىرىدا ئۇيغۇر تېرورچىلارمۇ بار . «شەرقى تۈركىستان» نىڭ قوراللىق زوراۋانلىشىش جەريانىدا ، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئېقىپ چىققان قوراللار ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئامرىكا دوللىرى ھالقىلىق رول ئوينىدى . ھازىرغىچە جۇڭگو ساقچى تەرەپ ئافىغانىستان ۋە باشقا دۆلەتلەردە تېرورلۇقنى مەشىق قىلىپ شىنجاڭغا يۇشۇرۇن كىرگەن تېرورچىلاردىن 100دىن ئارتۇقنى تۇتتى . بەزى دۆلەتلەر جۇڭگو تەرەپكە تېرورلۇق قىلىۋاتقاندا تۇتۇلغان «شەرقى تۈركىستان» تېرورچىلىرىنى ئۆتكۈزۈپ بەردى .


«شەرقى تۈركىستان»نىڭ جىنايى ھەركەتلىرى

ئىزاھات: بۇ بۆلەكتىكى ئاساسلىق مەزمۇنلار 2002-يىلى1-ئاينىڭ 21-كۈنى جۇڭگو گوۋۇيۇەن ئاخبارات ئىشخانىسى ئېلان قىلغان «‹شەرقى تۈركىستان› تېرورلۇق كۈچلىرىنىڭ قېچىپ قۇتۇلالمايدىغان جىنايى جاۋاپكارلىغى» دىگەن ماقالىدىن كەلگەن بولۇپ ، تۈرگە ئايرىش جەھەتتە ئازراق ئوخشىمايدۇ . ئەگەر «شەرقى تۈركىستان» كۈچلىرى ئۆزى ئېلان قىلغان ئستاستىكىغا ئاساسلانغاندا ، يەنە نۇرغۇن ۋەقەلەر «شەرقى تۈركىستان» قىلغان بولىدۇ . مەسىلەن 2002 –يىلى بېيجىڭ ئۇنۋېرستىتى ۋە چىڭخۇا ئۇنۋېرستىتىدا يۈز بەرگەن پارتلىتىش دىلوسى . يۇقۇردا دىيىلگەندەك 20-ئەسىرنىڭ 90-يىللىرى شىنجاڭ «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچى تەشكىلاتلارنىڭ تەرەققىياتى ئەڭ تىز ، ھەركىتى ئەڭ قەبىھ بولغان ۋاقىت بولۇپ ، چېگرا ئىچى –سىرتىدىكى بۆلگۈنچىلەر بىر گەۋدە بولۇپ ، «چېگرا سىرتىدا قوماندانلىق قىلىپ ، چېگرا ئىچىدە ھەركەت قىلدى . چېگرا سىرتىدا مەشىق قىلىپ ، چېگرا ئىچىدە بۇزغۇنچىلىق قىلدى» . 2002-يىلى1-ئاينىڭ 21-كۈنى جۇڭگو گوۋۇيۇەن ئاخبارات ئىشخانىسى «‹شەرقى تۈركىستان› تېرورلۇق كۈچلىرىنىڭ قېچىپ قۇتۇلالمايدىغان جىنايى جاۋاپكارلىغى» دىگەن ماقالىنى ئېلان قىلىپ ، «شەرقى تۈركىستان» نىڭ جىنايى قىلمىشلىرىنى ئېچىپ تاشلىدى . تۇلۇق بولمىغان ئىستاستىكىغا ئاساسلانغاندا ، 1990-يىلىدىن 2001-يىلغىچە چېگرا ئىچى –سىرتىدىكى «شەرقى تۈركىستان» تېرورلۇق كۈچلىرى جۇڭگو شىنجاڭ چېگرىسى ئىچىدە، 200دىن كۆپ تېرورلۇق ۋەقەسى پەيدا قىلىپ ، 162ئادەمنىڭ ئۆلىشى ، 440دىن كۆپ ئادەمنىڭ يارلىنىشىدەك ئېغىر ئاقىۋەت پەيدا قىلىپ ، نۇرغۇن جىنايى خاتىرىلەر قالدۇردى . «شەرقى تۈركىستان» نىڭ جىنايەت سادىر قىلىش نىشانى تۆۋەندىكىدەك:
بىرىنچى، خەنزۇلار بىلەن ھەمكارلاشقان ئۇيغۇر كادىر–ئاممىنى ئۆلتۈرىدۇ، ئۇيغۇر ئاممىسىغا ھۆكۈمەت بىلەن ھەمكارلاشماسلىق توغرىسىدا تەھدىد سالىدۇ.
مەسىلەن: مىساللار قىسقارتىلدى، ئەسلى ئۇلانمىدىن كۆرىۋېلىڭ.
ئىككىنچى، تېرورلۇق كەيپىيات پەيدا قىلىپ ، شىنجاڭدىكى خەنزۇ ئاممىسىنى قورقۇتۇپ شىنجاڭدىن كەتكۈزىۋېتىشكە ئۇرىنىدۇ . دائىم ئىشلىتىدىغان ۋاستىسى زەھەر سېلىش ، ئوت قويۇش ، پارتلىتىش ۋە توپىلاڭ چىقىرىشقا كۈشكۈرتىشتىن ئىبارەت.
مەسىلەن: مىساللار قىسقارتىلدى ، ئەسلى ئۇلانمىدىن كۆرىۋېلىڭ.
ئۈچۈنچى، جۇڭگونىڭ چەتئەللەردە تۇرۇشلۇق ئەلچىخانىسى ۋە خادىملىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، خەلقئارادىكى تەسىرنى كېڭەيتمەكچى بولىدۇ.
مەسىلەن: مىساللار قىسقارتىلدى، ئەسلى ئۇلانمىدىن كۆرىۋېلىڭ.


يىڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىنكى شىنجاڭنى تىزگىنلەش پىكىرلىرى ۋە سەۋەنلىكلەر

يۇقۇردا ئېيتىلغاندەك ، «شەرقى تۈركىستان» كۈچلىرى ئۆتكەنكى 10 نەچچە يىلدا نۇرغۇن جىنايى قىلمىشلارنى قالدۇردى . ئەگەر ھازىر يەنىلا «شەرقى تۈركىستان» كۈچلىرىنىڭ شىنجاڭغا بولغان تەسىرىنى ئېتىراپ قىلمىساق ، ساختا تىنىچلىق ياساپ كۆرسەتسەك ، بۇ ئۆزىنىمۇ ، ئۆزگىنىمۇ ئالدىغانلىق بولىدۇ . يەنىمۇ ئەستايىدىلراق كۈزەتسەك ، 80 – 90- يىللار «شەرقى تۈركىستان» كۈچلىرى ھەقىقى كۈچەيگەن 20 يىل ئىكەنلىگىنى بايقايمىز . بۇ خەلقئارانىڭ تەسىرىگە ۋە دۆلەتنىڭ سىياسىتىگە مۇناسىۋەتلىك . راستىنى ئېيىتقاندا جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ ئىلگىرى شىنجاڭنى تىزگىنلەشكە ئىشلەتكەن بىر قاتار سىياسەت فاڭجېنلىرى مېنىڭچە بولغاندا ئانچە مۇۋاپىقىيەتلىك بولمىدى ، بولۇپمۇ 80-يىللاردىن كېيىنكى سىياسەتلىرى . چۈنكى بۈگۈنكى «شەرقى تۈركىستان» بۆلگۈنچى كۈچلىرىنىڭ بارغانچە كۈچىيىپ كېتىشى بۇنىڭ ئەڭ ياخشى ئىسپاتى . ئوبيېكتىپ جەھەتتىن ئېيىتقاندا ، مۇشۇ فاڭجېن –سىياسەتلەر مىللەتلەر زىددىيىتىنى كۈچەيتىپ ، شىنجاڭ مۇستەقىللىغىنىڭ يامراپ كېتىشىگە ۋە تەرەققى قىلىشىغا قۇتراتقۇلۇق قىلغان .
ئېيتىشلارغا قارىغاندا گېنرال ۋاڭ جېننىڭ ئىسمى كېچىدە يىغلاش كېسىلى بار بالىلارنىڭ كېسىلىنى داۋالىيالايدىكەن ، بۇ ئۇنىڭ قانچىلىك ھەيۋىسى بارلىغىنى كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ . ۋاڭ جېن ھەقىقەتەن جاسارەتلىك ۋە پاراسەتلىك قەھرىمان ، ئۇ زوزۇڭتاڭنىڭ شىنجاڭنى تىزگىنلەشتىكى «يەر ئېچىپ چېگرانى قوغداش» سىياسىتىگە ۋارىسلىق قىلىپ ، شىنجاڭ قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنى قۇرۇپ چىقتى . بۇنداق ئادەتتىكى ۋاقىتلاردا دېھقان ، ئۇرۇش بولغاندا ئەسكەر بولىدىغان قۇرۇلما شىنجاڭنىڭ بىرلىگى ۋە تەرەققىياتىغا زور تۆھپە قوشتى ، بۇلارنى «چاقىرسا كېلىپ ، ئۇرۇش قىلسا غەلبە قىلىدىغان» ، مىليون كىشىلىك قوشۇنغا بىر تال لەڭ ( ئاشلىق ) سەرىپ قىلمايدىغان قۇرۇلما دىيىشكە بولىدۇ . ۋاڭ جېن شىنجاڭدىكى ۋاختىدا بۆلگۈنچى كۈچلەرگە پۇتۇن كۈچ بىلەن زەربە بېرىپ ، شىنجاڭنى 10 نەچچە يىل تىنىچ ساقلىدى . بىراق ۋاڭ جېن سەل قەبىھ ، ئېيتىشلارغا قارىغاندا ۋاڭ جېن ئىلگىرى بىر كەنىتنى قورشاشقا بۇيرۇق چۈشۈرۈپ ، ئازاتلىق ئارمىيىنى ئۆلتۈرگەن قارانىيەتنى تاپشۇرۇپ بېرىشكە قىستىغان ، تاپشۇرمىسا بىرگە بۇ كەنىتتىكى بەش ئەرنى ئۆلتۈرىدىغانلىغىنى ئېيىتقان . ئەگەر راستلا مۇشۇنداق ئىش بار بولسا سەل قانلىق قىرغىنچىلىق بوپتۇ . بىراق ئىنچىكە ئويلاپ باقىدىغان بولساق بۇمۇ يوللۇق ،چۈنكى بۆلگۈنچى كۈچلەر ھۆكۈمەتنىڭ مېھىر –شەپقەت ۋە كەڭچىلىك قىلىشىدىن ھەرگىز كۆز قارشىنى ئۆزگەرتمەيدۇ ، ئەكسىچە ھۆكۈمەت ئاجىزكەن دەپ ئويلاپ ، ھەدەپ كۈچىنى تەرەققى قىلدۇرىدۇ . ئۇلار زورۇيۇپ تاقابىل تۇرمىسا بولمايدىغان ۋاقىتتا ، بەلكىم مۇنتىزىم ئارمىيە بىلەن مۇنتىزىم ئارمىيىنىڭ قانلىق ئۇرۇشى بوپ قېلىشى مۇمكىن . شۇڭا دۈشمەنگە قىلغان رەھىمدىللىك ئۆزىگە قىلغان شەپقەتسىزلىك بولىدۇ . بىراق مەسىلە ، شۇ ۋاقىتتىكى دۆلەت كۈچى سەۋەبىدىن مەركەز شىنجاڭغا بەك كۆپ مۇلايىم ۋاستە ئىشلەتسە بولمايتتى ، ئىشلەتكەن زوراۋانلىقلارنىڭ قېپ قالغان ئىزىنى ۋاختىدا چىقىرۋەتمىگەن ، بەزى كىشىلەرنىڭ قەلبىدە قىساس ئۇرۇغى ساقلىنىپ قېلىپ، 80-يىللارغا كەلگەندە بىخ سۈرۈپ چىقتى . بىراق ئۇمۇمى جەھەتتىن ئېيىتقاندا جەمىيەت تىنىچ، مىللەتلەر ئىتتىپاق بولغان دەۋر ھەقىقەتەن ماۋ زېدۇڭ دەۋرى ئىدى ، بۇ شىنجاڭدا ياشىغان بارلىق خەلقنىڭ ئورتاق ھىسياتى . خۇ ياۋباڭ دەۋرىگە كەلگەندە ، بۇ ئەپەندىم سۇبيېكتىۋىزملىق چوڭ خاتالىق ئۆتكۈزدى يەنى «شىنجاڭ ئالتە سىياسىتى»ۋە «شىزاڭ ئالتە سىياسىتى» نى يولغا قويدى ، ئاساسلىق مەزمۇنى :
1. تۇلۇق ئاپتونومىيە بېرىش ؛
2. تەلىم-تەربىيىنى كۈچەيتىش ؛
3. شىزاڭنىڭ ئالاھىدىلىگىگە ماس كېلىدىغان جانلىق سىياسەت قوللۇنۇپ ، شىزاڭنىڭ ئىقتىسادىنى تەرەققى قىلدۇرۇش ؛
4. كۆپ مىقتاردا راسخوت بىلەن تەمىنلەپ ، دېھقان-چارۋىچىلىق ئىشلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈپ ، شىزاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ جىددى ئىھتىياجىغا ئىشلىتىش ؛
5. شىزاڭنىڭ مەدەنىيەت مائارىپ پەن-تېخنىكا ئىشلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ؛
6. شىزاڭغا كىرگەن كادىرلارنى تۈركۈمگە ۋە ۋاقىتقا بۆلۈپ ئىچكىرىگە قايتۇرۇش ؛
«شىزاڭ ئالتە سىياسىتى» بولغاندىكىن ، «شىنجاڭ ئالتە سىياسىتى» مۇ بولدى . بۇنى ھەقىقى ئەمىلىلەشتۈرۈش ئۈچۈن ، جۇڭگو كومپارتىيىسى شىنجاڭ ئاپتونوم رايۇنلۇق پارتىكوم پۈتۈن رايۇن تەۋەسىدە رەھبىرى كادىرلارنى تەڭشەپ ، ئاز سانلىق مىللى كادىرلارنىڭ نىسبىتىنى ئۆستۈرۈشنى ، خەنزۇ كادىرلارنىڭ مۇددەتتىن بۇرۇن دەم ئېلىشقا چىقسىمۇ ياكى ئالمىشىپ ئىچكىرىگە قايتسىمۇ بولىدىغانلىقى توغرىسىدا قارار چىقاردى .
خۇ ئەپەندىم بەلكىم سىياسەت بىلەن شىنجاڭنىڭ مايىللىقى ئاشسا، ئىقتىسادى تەرەققى قىلسا ، ئاز سانلىق مىللەتلەر ئۆزلىگىدىن خەنزۇلارغا ئەگىشىدۇ ، ئۆزلىگىدىن ۋەتەننىڭ بىرلىگىنى قوغدايدۇ دەپ ئويلىغان . كىم بىلسۇن ئۇيغۇرلار جۇڭگونى ھەرگىزمۇ ئۆزىنىڭ دۆلىتى دەپ قارىمىدى ، بىر غەرىپنىڭ مۇخبىرى مۇنداق بىر ئىشنى سۆزلەپ بەردى : دۆلەت بايرىغىنى ساقلاشقا مەسئۇل باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ بىر ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىسى ھەر كۈنى دۆلەت بايرىغىنى يېغىپ ئەكىرىشتە بايراققا بىرنى دەسسەيدىكەن ، زادى قانداق بىر ئۆچمەنلىك مۇشۇنداق ھەركەتلەرنى قىلغۇزىدۇ ؟! خۇياۋباڭنىڭ خاتالىقلىرى ئاساسلىق تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت :
1. شىنجاڭنى ئىدارە قىلىشتا ھەقىقى تايىنىشقا بولىدىغان كۈچنىڭ خەنزۇلار ئىكەنلىگىنى ، ئۇيغۇرلار ئەمەسلىگىنى بىلمىگەن . ئۇيغۇرلارنى ئىتتىپاقلىشىش ئوبىكتى قىلىشقا بولىدۇ ، ئاساسلىق كۈچ قىلىشقا بولمايدۇ . «شىنجاڭ ئالتە سىياسىتى» دىكى بىر نەچچە ماددا بىۋاستە خەنزۇلارنىڭ مەنپەتىگە زىيان يەتكۈزدى ، مەسىلەن %60سىياسەت ئىشقا ئورۇنلىشىش ، ھەربىيلىككە قاتنىشىش ۋە ئالى مەكتەپتە ئوقۇش قاتارلىقلاردا شىنجاڭلىقلار %60نى ئىگەللەيدۇ ، رەھبىرى كادىرلاردا بىرىنچى قول چوقۇم ئۇيغۇر بولىشى كېرەك . بۇ بىر نەچچە ماددا شىنجاڭدىكى خەنزۇلارنى ئىككىنچى دەرىجىلىك پۇقرا ئورنىغا چۈشۈرۈپ قويغان ، ئىجرا قىلىش جەريانىدا تەبئيلا ئاساسى قاتلامنىڭ قارشىلىقغا ئۇچرايدۇ . بۇ شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ ئارىسىغا توقۇنۇشنىڭ پىلتىسىنى كۆمۈپ قويغان بىلەن باراۋەر بولۇپ ، ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى كۈچەيتىۋەتكەن . ئويلىغاندەك بۇ خىل سىياسەت ئۇيغۇرلارنىڭ خەنزۇلارنى ياخشى كۆرىشىنى كۈچەيتەلمىگەن ، بولۇپمۇ 90-يىللاردىن كېيىن ، بازار ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ ، ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ ئىخچاملىشىشى ، دۆلەت ئىگىلىگىدىكى كارخانىلارنىڭ قىيىنچىلىققا چۈشۈپ قېلىشى بۇ خىل %60لىك سىياسەت بارا-بارا بىر خىل يۈككە ئايلىنىپ قالغان . ئىش ئورنىدىن قالغانلارنىڭ كۆپۈنچىسى ئۇيغۇرلار ، چۈنكى خىزمەتچىلەرنىڭ ئىچىدە ئولارنىڭ نىسبىتى ئەسلىدىنلا يۇقۇرى ، ساپاسى نىسبەتەن تۆۋەن ئىدى . ھەتتا %60 ئالى مەكتەپكە ئۆتۈش سىياسىتىمۇ ئالى مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىشىنىڭ بازارغا يۈزلىنىشىگە ئەگىشىپ بىر يۈككە ئايلىنىشقا باشلىدى ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ناھايىتى خەتەرلىك يۈك . ئۇلار بەلگىلىك بىلىم ئىگەللىگەن بولۇپ ، خىزمەت تاپالمىغاندىن كېيىن جەمىيەتتىن نارازى بولىدۇ ، ئاندىن كېيىنچۇ؟ تارىختا ھەر قانداق بىر ھەركەت ، ھەر قانداق بىر تەشكىلاتنىڭ غەلبە قىلىشى ئۈچۈن كۆپ ساندىكى بىلىملىك كىشىلەرنىڭ قاتنىشىشى كېرەك بولىدۇ ، بىر توپ ساۋاتسىزلارغا تايانغاندا ئىش ۋۇجۇتقا چىقمايدۇ . ھازىرقى شىنجاڭدىكى ھەر قايسى ئالى مەكتەپلەر ئوبيېكتىپ جەھەتتە مۇشۇنداق ئادەملەرنى ياساۋاتىدۇ .
2. قانۇن ئەمىلىيەتتە ئۇيغۇرلارغا ئىشلىمەيدۇ . شىنجاڭدىكى بەزى ج خ ئورۇنلىرىنىڭ ئېيتىشىغا ئاساسلانغاندا ، قانۇننى ھەقىقى كەسكىن بىجىرىدىغان بولسا ، يېرىمدىن كۆپرەك ئۇيغۇر ياشلىرى تۈرمىگە كىرىدىكەن . گەپ سەل چەكتىن ئاشۇرۋېتىلگەن ھەمدە مۇبالىغىلەشتۇرۋېتىلگەن بولسىمۇ ، لېكىن شىنجاڭ ئامانلىق ساقلاش ئىشلىرىنىڭ ئامالسىزلىغىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ . توردىكى بەزى ماقالىلاردا شىنجاڭدا يۈز بەرگەن بەزى قەبىھ دىلولار تەسۋىرلەنگەن ، مەسىلەن بىر كاۋاپچى ئۆلتۈرۈلگەن ، قاتىل ئاران ئىككى يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان دىگەندەك ، بۇلارغا خەلقنىڭ غەزىۋى كەلمەي قالمايدۇ . ئەگەر بۇ خىل %60 سىياسەت پەقەتلا ئىقتىسادى مەنپەتكە زىيان يەتكۈزدى دىسەك ، ئۇنداقتا بۇ خىل ئامانلىق ساقلاش ھالىتىنىڭ ناچارلىشىشىدىن زىيان يەتكۈزىدىغىنى مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ھوقۇقى بولىدۇ ، بۇلار بىلەن كارى بولمىسا ، ئۇنداقتا چوڭ كۆلەملىك ئىرقى قىرغىنچىلىق يۈز بېرىشى ۋە نۇپۇسنىڭ غەيرى ئېقىشىنى ( شىنجاڭدىكى خەنزۇلار ئىچكىرىگە ئاقىدۇ ) كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ . ئوخشاشلا ، ئۇيغۇرلار بۇ خىل يان بېسىشقا ھەشقاللا ئېيتامدۇ ؟
بىز بىر شىنجاڭ مۇستەقىللىقى ئۇنسۇرىنىڭ سۆزىنى ئاڭلاپ باقايلى :
« ئۇ ئايال ××× نىڭ گۆشىنى ئۆرۈپ-چۆرۈپ كۆرگەندىن كېيىن ئاخىرىدا ئالمىدى ، ياندا ئىككى ساقچى كۆرسىمۇ كۆرمەسكە سېلىپ تۇردى ، نەتىجىدە ××× پىچىغىنى چىقىرىپ ، باتۇرلۇق بىلەن ئۇ ئايالنى ئۆلتۈرۋەتتى ، بىر ساقچىنى ئۆلتۈرۋەتتى ، ئۆزى يەنە بىر ساقچى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلدى .» (كەچۈرۈڭلار ، مەن بۇ چاپلانمىنىڭ ئەسلىنى تاپالمىدىم ، بۇ ئىسىمدە قالغىنى بويىچە يېزىلغىنى )
ئۇلارچە بولغاندا ، گۆشنى كۆرۈپ بولۇپ ئالمىسا ئۆلۈمگە مەھكۇم گۇناھ ، ساقچىلارنىڭ ئۇيغۇرلارنى قوغداش مەجبۇريىتى بار ، ئۇنداق بولمايدىكەن ، ئۇلارمۇ ئۆلۈمگە مەھكۇم . ئۇلار ئۆزىنىڭ قانۇنى مەجبۇريىتىنى ئازراقمۇ ئويلاپ قويمايدۇ ، بۇ خىل ئىدىيىنى ئۆزىمىزنىڭ سىياسىتى مۇشۇنداق كۆندۈرۈپ قويغان .
بۇ خىل سىياسەت خەنزۇلارغا قانداق تەسىر پەيدا قىلدى ؟ بىز يەنە بىر مىسال كۆرەيلى : « 1993-يىلى شىنجاڭنىڭ قەشقەر شەھرىدە قانلىق دىلودىن بىرسى يۈز بەرگەن ، ھازىر ئويلىسىمۇ ئادەمنىڭ تىنى شۈركىنىدۇ ، شىنجاڭدىكى خەنزۇلارنىڭ ھاياتى ھېچنىمىگە ئەرزىمەيدىكەن . قەشقەر شەھرىدە ئىش ئورنىدىن قالغان بىر خەنزۇ ئايال باغچا ئالدىغا بىر بىليارت تاختىسى قويۇپ تىجارەت قىلىپتۇ ، چۈشتە 14 ياشلىق كىچىك قىزى ۋە ئالى مەكتەپتىن يازلىق تەتىلگە كەلگەن چوڭ قىزى ئانىسىنىڭ ئورنىغا كېلىپ ، ئانىسى تاماق يىگىلى كېتىپتۇ ، شۇنىڭدىن كېيىن بۇ ئانا ئەمدىلا ئالى مەكتەپكە كىرگەن قىزىدىن مەڭگۈ ئايرىلىپتۇ . ئانىسى كەتكەندىن كېيىن ، بىر نەچچە ئۇيغۇر ياش كېلىپ بىليارت ئويناپتۇ ، ئويناۋېتىپ ئىچىدىن بىرسى سىڭلىسىغا ئەدەپسىزلىك قىلىپتۇ ، ئاچىسى ئوتتۇرىغا چىقىپ سىڭلىسىنى قوغداپتۇ ۋە بىر نەچچە ئېغىز ئاچچىق سۆز قىلا-قىلمايلا كۆكرىگىگە بىر پىچاق سانجىلىپتۇ ، ئاچىسى نەق مەيداندا ئۆلۈپتۇ ، بۇ ئادەم ئۆلتۈرگەن ئۇيغۇر سىڭلىسىنىڭ قايغۇلۇق ۋاقىراپ يىغلاشلىرىغا قاراپ مەغرۇرانە كېتىپ قاپتۇ ، ئەتراپنىڭ ھەممىسى ئۇيغۇر بولسىمۇ ، ئەمما بىرسىمۇ چىقىپ توسۇماپتۇ ياكى بىرەرسى دىلو مەلۇم قىلماپتۇ . ئانىسى قايتىپ كېلىپ بۇ تۇيۇقسىز ۋەقەنى كۆرگەندىن كېيىن ، دىلو مەلۇم قىلىپ ساقچى باشلاپ كەپتۇ ، ساقچىلار ئولىشىۋالغان كىشىلەردىن سۈرۈشتۈرسە ،ھېچكىم ھەتتا بىللە بىليارت ئوينىغانلارمۇ قاتىلنى كۆرمىگەنلىكىنى ئېيتىپتۇ ! ئىككىنچى كۈنى ئاندىن ساقچىلار قاتىلنى ئۆيىدە كارۋاتتا ھاراق ئىچىپ ئولتۇرغان يېرىدىن تۇتۇپتۇ ، قاتىل بولسا تۈنۈگۈن ھاراق ئىچكەنلىگىنى ، نىمىش قىلغانلىغىنى بىلمەيدىغانلىغىنى دەپتۇ . كېيىن سوت مەھكىمىسى قاتىل ھاراقتىن كېيىن ئېسىنى بىلمەي ئادەم زەخمىلەندۈرگەن دەپ قاراپ قاتىلغا ئىككى يىللىق قاماق جازاسى ھۆكۈم قىلىپتۇ . جەمىيەتتە بىردىن غوۋغا كۆتۈرلۈپ ، ئۆلگۈچىنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر جەسەتنى كۆتۈرۈپ نامايىش قىلىمىز دەپ توۋلاپتۇ ، ھۆكۈمەتنىڭ ئالاقىدار ئورۇنلىرى بەس-بەس بىلەن كېلىپ ئۆلگۈچىنىڭ ئائىلىسىگە خىزمەت ئىشلەپ، نەپىقە بېرىدىغان ،خىزمەت بېرىدىغان شەرتلەر بىلەن قاتتىق يۇمشاق ۋاستىلەرنى قوللۇنۇپتۇ ، قاتتىق ۋاستە بولسا ھەقىقى ئەھۋالنى باستۇرۇپ قويغان » ( «قوي يۈتكەندىن كېيىن قوتاننىڭ تۆشۈكىنى ئەتسىمۇ كېچىككەنلىك بولمايدۇ» دىن ،ئاپتۇرى ئامالسىز )
3. مىللى مەدىنىيەتنىڭ گۈللىنىشى ، بولۇپمۇ تىلىنىڭ گۈللىنىشى . تىل بولسا بىر مىللەتنىڭ روھى ، بىر مىللەتنى ھەقىقى تىزگىنلەش ئۈچۈن ، ئەڭ ياخشى ئۇسۇل ئاستا-ئاستا ئۇلارنىڭ تىلىنى يوقىتىش . خۇياۋباڭنىڭ ئەڭ چوڭ خاتالىغى ئۇيغۇرلارنىڭ تىلىنىڭ ئەركىن تەرەققى قىلىشىغا يول قويدى ، بىز خۇياۋباڭنىڭ قانداق ئاخمىقانە ئىشلارنى قىلغانلىغىنى كۆرۈپ باقايلى :
1980-يىلى پارتىيە 10-نۆۋەتلىك 3-ئۇمۇمى يېغىنىدا ئاز سانلىق مىللەتلەر رايۇنىدىكى مەسچىتلەرنى قايتىدىن ئېچىۋېتىشنى ، ئىسلام دىندىكى «قۇرئان كەرىم» نى قايتىدىن نەشىر قىلىشنى قارار قىلغاندىن كېيىن ، شىنجاڭ ، نىڭشيا ، چىڭخەي قاتارلىق ئۆلكىلەردە ئىلگىرى تاقېۋىتىلگەن مەسچىت خانىقالار قايتىدىن ئېچىلدى ، بۇزۇۋېتىلگەن بۇتخانا ۋە دىنى خارابىلەر قايتىدىن ياسالدى . يېزا-بازارلاردىكى دىنى مەكتەپلەر يامغۇردىن كېيىنكى بامبۇك نوتىسىدەك ھەممە يېزا-بازارنى قاپلىدى ، ئونمىڭلىغان ئوقۇش يېشىدىكى بالىلار دىنى مەكتەپكە كىرىپ ئايەت ئوقۇشنى ۋە كونا يېزىقنى ئۈگەندى . نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇرلار ۋە خۇيزۇلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرى شۇھامان بالىلىرىنى خەنزۇ تىلىدىكى مەكتەپلەرگە ۋە ھۆكۈمەت تەسىس قىلغان ئاز سانلىق مىللەت تىلىدىكى مەكتەپلەرگە ئەۋەتمەي ، خانىقالاردا ئىسلام ئايەتلىرىنى يادىلاتقۇزدى . بىر مەھەل دىنى مەكتەپلەردە ئادەم توشۇپ كېتىپ ، ھۆكۈمەت مەكتەپلىرىدە ئوقۇغۇچى قالمىدى . مۇشۇ نوقتىدىن كۆرىۋېلىشقا بولىدىكى ، شۇ ۋاقىتتىكى مەركەز دىننى ئۇلۇق سوتسىيالىستىك مەنىۋى مەدىنىيەت ئالدىدا بىر پەشۋاغىمۇ يارىمايدۇ دەپ قالغان ، نەتىجىدە دەل بۇنىڭ ئەكسىچە ، 30يىللىق ئاتېئىزم تەشۋىقاتى ۋە ئىدېئولوگىيەسىنى سىڭدۈرگەندىن كېيىنمۇ ، دىننىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەرگە بۇنچە زور چاقىرىق كۈچى بولغان . تېخىمۇ ھاماقەتلىك بولغىنى ، 1982-يىلى9-ئاينىڭ 13-كۈنى ئاپتونوم رايۇن قانۇن تىكلەش شەكلىدە ، ئۇيغۇر مىللىتى ۋە قازاق مىللىتىنىڭ كونا يېزىغىنى ئۇمۇمى يۈزلۈك ئەسلىگە كەلتۈرگەنلىكىنى جاكارلىدى ، ھەمدە كونا يېزىقنى خەنزۇ تىلى بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويۇپ ، شىنجاڭ ئاپتونۇم رايۇنىنىڭ ھۆكۈمەت تىل-يېزىغىغا ئايلاندۇردى ، شۇنىڭدىن كېيىن ماۋزىدۇڭ دەۋرىدىن باشلانغان يېزىق ئىسلاھاتى شىنجاڭنى ئاسىمىلاتسىيە قىلىشنىڭ ئەڭ مۇھىم ھالقىسى ئۈزۈلۈپ قالدى .
ئۇيغۇرلارنىڭ يېزىق ئىسلاھاتى 1971-يىلى باشلانغان . بىر مەزگىللىك سىناقتىن كېيىن ، مەزكەز ۋە ئاپتونوم رايۇن مەجبۇرى تۈزۈم بىكىتىپ ، ئۇيغۇر كونا يېزىغىنى ئىشلىتىشنى بىكار قىلدى ، پۈتۈن ئاپتونوم رايۇن تەۋەسىدە لاتىن يېزىغى ئاساسىدا ئۆزگەرتىلگەن يېڭى يېزىق ئىشلىتىلدى ، باشلانغۇچتىن باشلاپ تۇلۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ دەرىسلىكلىرى پۈتۈنلەي يېڭى يېزىق بويىچە نەشىر قىلىندى . بۇ خىل مەجبۇرى خاراكتىرلىك يېزىق ئىسلاھاتى ، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەدەنىيەت ۋە دىنى ئەنئەنىسىنى ۋارىسى يوق ھالەتكە چۈشۈرۈپ قوياتتى ، چۈنكى ھۆكۈمەت مەكتەپلىرىدە تەربىيلىنىپ چىققان ياش بىر ئەۋلات ئۇيغۇر كونا يېزىغىنى تۇنۇمايدۇ ، كونا يېزىقتا يېزىلغان تارىخى ئەسەرلەرنى ئوقۇيالمايدۇ ، كونا يېزىققا پىششىق بولغان ئالدىنقى بىر ئەۋلات بولسا ئاساسەن يېڭى يېزىقنى ياخشى تۇنۇمايدۇ . بۇنىڭ بىلەن مەدەنىيەت قاتلىمىدىكى ئۈزۈلۈش بارغانسىرى ئېغىرلىشىدۇ ، خەنزۇلىشىش بارغانچە ئۇمۇملىشىدۇ . ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ كونا يېزىغى مۇشۇ مىللەتنىڭ مەدەنىيەت ۋە دىنى ئەنئەنىسىنى يەتكۈزىدىغان ئاساسلىق قورال ، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ باشقا ئىسلام دىنىغا ئىتىقات قىلىدىغان ئاز سانلىق مىللەتلەر بىلەن پەرىقلىنىدىغان ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى . ئەگەر بۇ سىياسەت داۋاملىق يولغا قويۇلغان بولسا ، بەلكىم بۈگۈنكى شىنجاڭنى باشقۇرۇش تېخىمۇ ئوڭاي بولاتتى . ئىشقىلىپ ئۇ ۋاقىتتىكى جۇڭگو يېپىق ھالەتتە تەرەققى قىلىۋاتقان ، خەلىقئارانىڭ بېسىمىنى ئويلاشمىسىمۇ بولاتتى ، بىراق ھازىر بىز خەلقئارانىڭ بېسىمى ئالدىدا ئامالسىز يول قويمىساق بولمايدۇ ، بۇ خىل يېزىق ئىسلاھاتىنى ئەمدى قايتا ئىشقا ئاشۇرغىلى بولمايدۇ .
خۇياۋباڭ قاتارلىقلار ئاددى كاللىسى بىلەن ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ كونا يېزىغىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ بەرسەك ئۇلارغا ياخشى كۆرىنىمىز دەپ ئويلاپ ، خەق ئۈچۈن ئىشەك گۆشى يىگەن ھەمدە كېيىنكى ئىز باسارلارغا زىيان سالغان ، شىنجاڭ ۋە شىزاڭدىكى كادىرلار خۇياۋباڭنى «(خۇلۇەنباڭ)胡乱邦» دەپ ئاتىشى ئەجەپلىنەرلىك ئەمەسكەن ( «ئۇچۇقچىلىققا دەپنە قىلىش» دىن ، ۋاڭ لىشوڭ ) . بىز يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ خىل سىياسەتكە مىننەتدار بولغان بولمىغانلىغىنى كۆرۈپ باقايلى :
«كومپارتىيىنىڭ شىنجاڭدا يولغا قويغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئالى مەكتەپ مائارىپىدىكى ‹ئېتىبار تۈزۈمى›، ئەمىلىيەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ ياشاش ۋە تەربىيىلىنىش ھوقۇقىنى شەكلى ئۆزگەرگەن تارتىۋېلىش بولدى ، ئويلاپ بېقىڭ ، ئۇيغۇرلار باشلانغۇچتىن تۇلۇق ئوتتۇراغىچە ئۇيغۇرچە مائارىپتا تەربىيلىنىدۇ ، ئالى مەكتەپكە ئۆتكەندىن كېيىن بىر يىل تەييارلىق خەنزۇ تىلى ئۆگىنىدۇ ، ئاندىن 4 يىل كەسپى دەرسلەرنى خەنزۇ تىلىدا ئوقۇيدۇ ، بۇنىڭدا نىمە ئۈگەنگىلى بولىدۇ .»
كىچىگىدىن باشلاپ ئۇيغۇرچە مائارىپتا تەربىيلىنىپ ، خەنزۇچە سۆزلىيەلمەي ، بىلىم سەۋىيىسى ئۆسمەي ، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن خىزمەت تاپالماسلىق ئەسلىدە جۇڭگو كومپارتىيىسىنىڭ خاتالىغى ئىكەن .
4.ھەر دەرىجىلىك رەھبىرى كادىرلارنىڭ بىرىنچى قول باشلىغى چوقۇم ئۇيغۇر بولۇش تەلەپ قىلىنىپ ، ئوبيېكتىپ جەھەتتىن شەرقى تۈركىستان كۈچلىرىنىڭ نوخلىسىنى ئۆستۈرۈپ قويدى . تارىخلاردا شىنجاڭدىكى يۇقۇرى دەرىجىلىك ئۇيغۇر ئەمەلدارلار شەرقى تۈركىستان ھەركىتىگە قاتناشقان ، ياكى يۇشۇرۇن ۋە ئاشكارە قوللىغان . كۆپ ۋاقىتلاردا «ئوق ئېتىش بۇيرۇغى ئۇيغۇر بىرىنچى قول باشلىقنىڭ ماقۇللىغىغا ساقلاپ ، نۇرغۇن جەڭچىلەر ناھەق قۇربان بولاتتى» .( تەپسىلاتىنى شىنجاڭدىكى ئەسكەرلەرنىڭ ئەسلىمىسىدىن كۆرۈڭ ) ئاساسى قاتلامدا ، ئۇيغۇر باشلىقلار بىلىپ بىلمەي ئۇيغۇرلارغا يان بېسىپ ، خەنزۇلارنىڭ ياشاش مۇھىتى بارغانچە يامانلاشتى . خەنزۇلارنى نىسبەتەن سەۋىرچان ۋە جاپاغا چىداملىق دىيىشكە بولىدۇ ، پۇت قويغىدەك يەر بولسىلا قارشىلاشماي ياشاۋېرىدۇ ، ئەگەر ئۇنداق بولمىغان بولسا چوڭ كۆلەملىك قانلىق قىرغىنچىلىق جەنۇبى شىنجاڭدا يۈز بېرەتتى .
دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى ھازىر چەتئەللەردە شىنجاڭ مەسىلىسى توغرۇلۇق گەپ-سۆز بولغاندا ، ھەدەپ خۇياۋباڭنى ماختاپ ۋاڭ جېننى چۈشۈرىدىغانلار كوپ ، ئىككەيلەننىڭ سىياسىتى ئوبىكتىپ جەھەتتىن پۇتۇنلەي ئوخشىمىغان ئىككى خىل نەتىجە پەيدا قىلدى ، ئەجىبا بۇ بىرەر نەرسىنى چۈشەندۈرۈپ بەرمەمدۇ ؟ يېزىپ مۇشۇ يەرگە كەلگەندە شۇنى مۇراجىئەت قىلغۇم كەلدى : مەملىكىتىمىزنىڭ مىللەتلەر تەتقىقاتى ھەقىقى بىر مۇستەقىل كۆز قاراشقا ئىگە بولسا ، مەركەزنىڭ سىياسىتىگە قاراپ بايانات پىكىرلىرىگە ئەگىشىپ كەتمىسە ، ئىشقىلىپ ھۆكۈمەت تەتقىقات نەتىجىسىگە قاراپ سىياسەت بېكىتسە ، ھەرگىزمۇ تەتقىقاتچىلار ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىتىگە ئاساسەن تەتقىقات نەتىجىسى ئېلان قىلمىسا !
5.نوپۇس كۆچۈرۈش ، شىنجاڭنى تىزگىنلەشنىڭ بىردىن بىر ئۇسۇلى ئەمىلى مەسىلىگە دۈچ كەلدى . مەلۇم جاينى تىزگىنلەش ئۈچۈن ئىككى ئامىل بولۇشى كېرەك ، بىرىنچىسى ئادەم ، بۇ باشقۇرۇش قاتلىمى ۋە باشقۇرغۇچىلار تايىنىدىغان خەلق ئاممىسى قاتلىمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، يەنى كۈچ مەنبەسى . ئىككىنچىسى ماددى ئاساس ، يەنى ئادەم ياشاش شارائىتلىرى .
بىرىنچى نوقتىغا نىسبەتەن ، ئىككى خىل ئۇسۇل بار ، بىرىنچىسى يەرلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر بىلەن ئىتتىپاقلىشىپ ، ئۇلارنى يۆلەش ۋە پارچىلاش ئارقىلىق ئۆزىدىن ئايرىلالمايدىغان قىلىپ قويۇش . مەسىلەن چىئەنلوڭ پادىشا ئېيتقاندەك «بىر بۇتخانا سېلىش يۈزمىڭ ئەسكەر باققاندىن ئۈستۈن تۇرىدۇ». لېكىن يات مىللەتلەرنىڭ كۆڭلى باشقا ، دۆلەت قۇدرەت تاپقاندا يەرلىك مىللەتلەرنى بېقىپ كېتەلەيدۇ ، ئۇلار بۇ دۆلەتنىڭ تەۋەلىگىدە تۇرغانلىغىدىن خوش بولىدۇ . بىراق دۆلەت ئاجىزلاشسا مۇستەقىل بولۇپ تېخىمۇ كۆپ مەنپەئەتلەرگە ئېرىشىشنى ئويلايدۇ . شۇڭا بۇنداق ئۆزىگە قارىتىشنى مەقسەت قىلغان بۇتخانا سېلىش ،بېقىش مەسىلىنى ھەل قىلالمايدۇ ، چۈنكى ئەمىلىيەتتە يەرلىك مىللەتلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلغىلى بولمايدۇ . ئىككىنچىسى كۆپ مىقتاردا نۇپۇس يۆتكەش ئارقىلىق ، خەنزۇلارنى ئاساسلىق مىللەتكە ئايلاندۇرۇش ھەمدە يەرلىك مىللەتلەرنى ئاستا –ئاستا ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش . بۇ ئەمىلىيەتتە جاڭ زولىننىڭ شەرقى شىمالنى كونترول قىلىشتىكى ئاساسلىق چارىسى ،يەنى كۈندە نەچچە نۆۋەت پويىز شەندوڭ قاتارلىق جايلاردىن شەرقى شىمالغا ئادەم ئەكەلگەن ، بۇ بەلكىم شەرقى شىمالنىڭ يېقىنقى زاماندا بۆلۈنۈپ چىقىپ كېتەلمىگەنلىكىنىڭ ئاساسلىق سەۋەپلىرىدىن بىرسى بولسا كېرەك . دۆلەت قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىشلەپ چىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۈەنىنى قۇرۇشتا ئاساسلىق مۇشۇ ئىدىيىنى مەقسەت قىلغان ، بىز شىنجاڭ قۇرۇلۇش بىڭتۈەنىنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىنى كۆرۈپ باقايلى : بىڭتۈەننىڭ قارمىغىدا 13يېزا ئىگىلىك دىۋىزىيەسى ، 1 قۇرۇلۇش دىۋىزىيەسى بولۇپ ، جەمئى 174 دېھقان-چارۋىچىلىق مەيدانى ۋە كۆپلىگەن سودا سانائەت ، قاتناش ۋە قۇرۇلۇش كارخانىلىرى بار . 2000-يىلى يىل ئاخىرغىچە ئومۇمى نۇپۇسى 2مىليون 427مىڭ 900 بولۇپ ، ئىش ئورنىدىكى خىزمەتچىلەر 703مىڭ 700 نەپەر . بىڭتۈەنگە قاراشلىق ئورۇنلار پۈتۈن شىنجاڭنىڭ 13 ۋىلايەت ، ئوبلاست ، شەھەرلىرىگە تارقالغان بولۇپ ، ھەر بىر ۋىلايەتكە بىر قۇزۇق قېقىپ قويغانغا ئوخشاش شىنجاڭنىڭ سىياسى ھوقۇقىنى تۇتۇپ تۇرغۇچى ئاساسى نوقتا .
بىراق نوپۇس كۆچۈرۈش سىياسىتى شىنجاڭدا ئەمىلى مەسىلىگە دۈچ كەلدى ، بىرىنچى مەسىلە ماددى ئاساس ، بۇنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىمى سۇ . سۇ بولمىسا ئادەم ھايات كەچۈرەلمەيدۇ . شىنجاڭنىڭ ھۆل –يېغىنى ئاساسلىق ئاتلانتىك ئوكياننىڭ غەربى ھاۋا ئېقىمىدىن كېلىدۇ ، ئۇندىن قالسا شىمالى مۇز ئوكياندىن كېلىدۇ ، تىنىچ ئوكيان ۋە ھىندى ئوكياننىڭ پەسىللىك شامىلىنىڭ شىنجاڭغا كىرىشى بەكمۇ تەس . پۈتۈن شىنجاڭنىڭ ئوتتۇرىچە يىللىق ھۆل –يېغىن مىقتارى ئاران 145مىللىمىتىر بولۇپ ، جۇڭگونىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل –يېغىن مىقتارى( 630مىللىمىتىر) نىڭ %23گە توغرا كېلىدۇ ، پۈتۈن يەر شارىنىڭ ئوخشاش كەڭلىكتىكى رايۇنلار ئىچىدە شىنجاڭنىڭ ئەڭ ئاز . ھۆل –يېغىن تارقىلىش قانۇنىيىتى شىمالى شىنجاڭنىڭ جەنۇبى شىنجاڭغا قارىغاندا كۆپ ، غەربى قىسىمنىڭ شەرقى قىسىمغا قارىغاندا كۆپ ، تاغلىق رايۇنلارنىڭ تۈزلەڭلىككە قارىغاندا كۆپ ، ئويمانلىقنىڭ قىرغاقلىرىدا ئوتتۇرىسىغا قارىغاندا كۆپ ، شامالغا قارشى يانتۇلۇقتا شامالغا تەتۈر يانتۇلۇققا قارىغاندا كۆپ ، بۇلار شىنجاڭنىڭ قۇرغاق ھاۋا كېلىماتىنى بەلگىلىگەن . شىنجاڭدەك بۇ چوڭ يەر قارىماققا چوڭ كۆرىنگىنى بىلەن قۇملۇق ۋە چۆللۈكلەر بولۇپ ، شىنجاڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئېلان قىلغان سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا ، شىنجاڭدىكى %95 نۇپۇس شىنجاڭ زىمىنىنىڭ %3.5 نى ئىگىلەيدىغان بوستانلىقلارغا توپلاشقان ، بوستانلىقلاردىكى نۇپۇسنىڭ زىچلىغى 200 ئادەمگە يەتكەن ، بەزى رايۇنلاردا 500 ئادەمگىمۇ يېتىپ ، ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى نۇپۇس زىچلىغىغا يېقىنلاشقان ، ئەگەر يېڭى سۇ مەنبەسى تېپىلمىسا داۋاملىق نۇپۇس يۆتكەشنىڭ بوشلۇقى چوڭ ئەمەس .
2-مەسىلە نۇپۇسنىڭ قايتىپ كېتىش مەسىلىسى ، نۇپۇسنىڭ قايتىپ كېتىشى جەمىيەتنىڭ ئىقتىسادى تەرەققىيات سەۋىيىسى ۋە جەمىيەت ئامانلىغى قاتارلىقلار بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك . دوكىلاتلارغا قارىغاندا شىنجاڭ ئىلگىركى 20 يىلدا 200مىڭدىن كۆپرەك يۇقۇرى دەرىجىلىك تېخنىك خادىمدىن ئايرىلىپ قالغان . بۇ ئەلۋەتتە دېڭىز بويىدىكى رايۇنلارنىڭ ئىقتىسادى تەرەققىياتىنىڭ تارتىش كۈچى ، بىراق ئۇنىڭ ئېپكەلگەن مەسىلىلىرىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ . غەربى رايۇنلاردا ئىختىساس ئىگىلىرى نىسبەتەن كامچىل ، كېتىپ قالغان بۇ ئىختىساس ئىگىلىرى ئەسلىدە ھۆكۈمران قاتلامنىڭ تايىنىش ئوبىكتى ئىدى ، بۇ خىل ئىختىساس ئىگىلىرىنىڭ ئېقىپ كېتىشى ھۆكۈمران قاتلامنىڭ كۈچىنى بىۋاستە ئاجىزلاشتۇرۋېتىدۇ . ئەمىلىيەتتە ئىختىساس ئىگىلىرىنىڭ ئېقىپ كېتىشى توسۇۋالغىلى بولمايدىغان ھالدا ئىقتىسادى تەرەققىياتنى ئاستىلىۋېتىدۇ ، ئېقىپ كەتكەن ئىختىساس ئىگىلىرىنىڭ تەسىرىدە ، يەنە بىر قەدەمدىكى ئىختىساس ئىگىلىرىنىڭ ئېقىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، بۇ بىر يامان خاراكتىرلىك دەۋرلىك بولۇپ ، سىرىتقى كۈچ بىلەن تىزگىنلىمىگەندە ، مەسىلەن غەرىپنى چوڭ ئېچىش دىگەندەك ، توختاتقىلى بولمايدۇ .
ھازىر ئىچكىرىگە قايتىپ كەتكەن ئىختىساس ئىگىلىرى ئاساسلىق زىيالىلار ۋە تېخنىك خادىملار ، بۇ ئانچە قورقۇنۇچلۇق ئەمەس ، ئەڭ قورقۇنۇچلىغى ئادەتتىكى خەنزۇ ئاھالىلىرىنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئىچكىرىگە قايتىپ كېتىشى ، مەسىلەن كوسوۋۇدىكى سېرب ئاھالىلىرىنىڭ كەڭ كۆلەمدە يۇگۇسلاۋىيەنىڭ ئىچكىرىسىگە كۆچكەنگە ئوخشاش ، ئۇ ۋاقىتتا جۇڭگو ئۈچۈن قاباھەتلىك چۈش بولۇپ ، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئايرىلىپ قالغانغا ئوخشاش جۇڭگو ئۈچۈن ئالدىنىقى بىشارەت . ئەلۋەتتە جۇڭگونىڭ ئالاھىدە دۆلەت ئەھۋالى ( مەسىلەن نۇپۇس تۈزۈمى ، ۋاقىتلىق تۇرۇش كېنىشكىسى تۈزۈمى قاتارلىق ) سەۋەپلىك بۇ خىل كۆچۈش ۋاقتىنچە يۈز بەرمەيدۇ ، لېكىن شەرقى تۈركىستان تېرورچىلىرىنىڭ ئۆزلىكسىز ھۇجۇم قىلىشى بىلەن ، شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادى سەۋىيىسى كەينىگە سۆرۈلۈپ يۇقۇرى كۆتۈرۈلمىسە ، ئۇنداقتا بۇ خىل نۇپۇسنىڭ ئۆزلىكىدىن يۈنۈلۈشلىك ھالدا كۆچىشىدىن ساقلانغىلى بولمايدۇ .
مەسىلىنى ھەل قىلىش چارىلىرى
ئالدى بىلەن يەنىلا سۇنى ھەل قىلىش ، بۇنىڭ ئۈچۈن «كىرىمنى ئاشۇرۇپ ، چىقىمنى تىجەش» كېرەك ، يەنى سۇ مەنبەسىنى ئېچىپ ، ئېقىمنى كونتۇرۇل قىلىش كېرەك . سۇ مەنبەسىنى ئېچىش ئالدى بىلەن ھۆل يېغىننى كۆرسىتىدۇ ، كىشىنى خوش قىلىدىغىنى شىنجاڭنىڭ ھۆل –يېغىن مىقتارى بارغانچە ئېشىۋاتىدۇ . جۇڭشىن تورىنىڭ 2002-يىلى 11-ئاينىڭ 10-كۈنىىدىكى تېلگىراممىسىغا ئاساسلانغاندا ، پۈتۈن يەر شارىدا قۇملىشىش كۈنسېرى ئېغىرلىشىۋاتقان ئەھۋال ئاستىدا ، ئەزەلدىن قۇرغاق ، يامغۇرى ئاز دەپ كەلگەن شىنجاڭ بارغانچە «نەملىشىش» كە باشلىغان . 40 نەچچە يىلدىن بۇيان ، بولۇپمۇ يېقىنقى 10 يىلدىن بۇيان شىنجاڭنىڭ ھاۋا تېمپېراتۇرىسى بارغانسىرى يۇقۇرى كۆتۈرۈلگەن . شەرقى يېرىم شاردىكى ئوخشاش كەڭلىكتىكى رايۇنلارنىڭ ھاۋا كېلىماتىدا ئۇمۇمى يۈزلۈك ھاۋا تېمپېراتۇرىسى يۇقۇرى كۆتۈرلۈپ ، ھۆل –يېغىن مىقتارى ئازايغان ، پەقەت شىنجاڭ رايۇنىلا بۇنىڭ سىرتىدا ئىكەن . تەڭرى تاغنى پاسىل قىلغان ھالدا ، شىمالى شىنجاڭ ، تەڭرى تاغ رايۇنى ۋە جەنۇبى شىنجاڭ رايۇنلىرىنىڭ يېقىنقى 10 يىلدىن بۇيانقى ئوتتۇرىچە ھۆل –يېغىن مىقتارى ئايرىم –ئايرىم ھالدا 1961-يىلىدىن 1990-يىلدىكىگە قارىغاندا ئوتتۇرا ھىساپ بىلەن %6.9، %3.6ۋە %21.2 ئاشقان . گەرچە بىز شىنجاڭنىڭ قۇرغاقچىلىغىنىڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۆزگىرىشىگە ئىشەنچ قىلالمىساقمۇ ، بىراق قىممەتلىك ھۆل –يېغىن كۆپەيسە ، شىنجاڭنى ئېچىشنىڭ ياخشى پۇرسىتى كېلىدۇ . پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇپ شىنجاڭنىڭ ئاجىز ئېكىلوگىيىلىك مۇھىتىنى ئۆزگەرتكىلى ، بولۇپمۇ تارىم دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى توغراق ۋە يۇلغۇنلارنى قۇتۇلدۇرۋالغىلى بولىدۇ .
ئۇندىن قالسا يەر ئاستى سۈيىنى كۆرسىتىدۇ . شىنجاڭنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 630مىليارد كۇپ مېتىرغا يېتىدۇ ، ھەر يىلى 20 مىليارد كۇپ مېتىر سۇ قېزىشقا بولىدۇ ، يەر ئاستى سۈيىنىڭ ئېچىلىپ بولۇنغىنى ھەر يىلى 3مىليارد 400مىليون كۇپ مېتىرغا يەتمەيدۇ ، ئۇندىن باشقا رايۇنلار ئارا تەكشى ئەمەس ، نۆۋەتتە ئۈرۈمچى ، سانجى ، تۇرپان ، قۇمۇل قاتارلىق سانائىتى بىر ئاز تەرەققى قىلغان شىمالى شىنجاڭ ۋە شەرقى شىنجاڭ رايۇنلىرىدا سۇنى ئېچىش كۆپرەك ، جەنۇبى شىنجاڭ رايۇنلىرىدا بەكمۇ ئاز بولماقتا . ئەمىلىيەتتە بۇ شىنجاڭدىكى ئوخشىمىغان رايۇنلارنىڭ ئىقتىسادى تەرەققىيات سەۋىيىسى ۋە نۇپۇس زىچلىغى دەرىجىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ . شىنجاڭ رايۇنىدا يەر ئۈستى ھۆل –يېغىن مىقتارىنىڭ چەكلىكلىگى تۈپەيلىدىن ، يەر ئاستى سۈيىنى ئەڭ ئىشەنچىلىك سۇ مەنبەسى قىلىشقا بولىدۇ . گېئولوگىيىلىك چارلاش سەۋىيىسى ۋە كۈچىنىڭ ئۆسىشىگە ئەگىشىپ ، توختىماي يېڭىدىن يەر ئاستى سۇ ئامبارلىرى بايقىلىۋاتىدۇ . يېڭى سۇ مەنبەلىرىنىڭ بايقىلىشى ، شۈبھىسىز يەرلىكنىڭ ئىقتىسادىغا تەرەققىيات ئېلىپ كېلىدۇ . تىپىك مىسالدىن بىرى شۇكى ، جۇڭگو كۆمۈر گېئولوگىيە ئورۇنلىرى يېقىندا جۇڭگونىڭ «قۇرغاق قۇتۇبى» دەپ ئاتالغان شىنجاڭ تۇرپان ئويمانلىغىنىڭ شەرقى شىمالىدا چوڭ كۆلەمدىكى يەر ئاستى سۇ ئامبىرى بارلىغىنى بايقىغان ، سۇ سۈپىتى ئىستىمال قىلىشقا بولىدىغان ئۆلچەمگە يەتكەن . بۇ يەر ئاستى سۈيىنىڭ بايقىلىشى ، شۇ يەرنىڭ كۆمۈرىنى ئېچىشنىڭ ئاچقۇچى بولۇپ قالدى ، چۈنكى زاپىسى 1مىليارت 400مىليون توننا بولغان بۇ كۆمۈرلۈك 60-70-يىللاردا بايقالغان بولسىمۇ ، سۇ كەمچىل بولغانلىقتىن ، بۇ كۆمۈرلۈكنى قېزىش تېخىچە كۈنتەرتىپكە قويۇلمىغان . بۈگۈنكى كۈندە ئىلىكتىر ئورۇنلىرى بۇ يەرگە شىنجاڭنىڭ جەنۇپ شىمال تورىنى تۇتاشتۇرىدىغان تۈگۈن قۇرۇپ ، بۇ رايۇننى شىنجاڭ «غەرىپنىڭ توكىنى شەرىققە يەتكۈزۈش» بىرىنچى پونكىتىغا ئايلاندۇرۇشنىڭ پىلانىنى تۈزۈپ بولدى . ئۇندىن باشقا ، 2001-يىلى شىنجاڭنىڭ تارىم ئويمانلىغىدا يەنە بىر غايەت زور يەر ئاستى سۇ ئامبىرى بايقالدى ، ئويلاپ باقساق ھازىرقى تارىم ئويمانلىغىنىڭ نېفىتى ۋە «غەرىپنىڭ گازىنى شەرىققە يەتكۈزۈش» ، قازاقىستان نېفىتلىكى تۈرلىرىدە بۇ سۇ ئامبىرىنىڭ بايقىلىشى خۇددى دەل ۋاختىدا ياققان يامغۇردەك ئىش بولدى .
ئۈچىنچىدىن سۇنى تەڭشەشنى كۆرسىتىدۇ ، يەنى شىنجاڭنىڭ شىمالىدىن شىنجاڭنىڭ جەنۇبىغا سۇ يۆتكەشنى كۆرسىتىدۇ . بىزگە ئايان شىنجاڭنىڭ سۇ بايلىغىنىڭ تارقىلىشى ئىنتايىن تەكشىسىز ، شىمالدا كۆپ ، جەنۇپتا ئاز ، شىمالدا ھەتتا پات-پات سۇ ئاپىتى بولۇپ تۇرىدۇ . شۇڭا بىز شىمالى شىنجاڭدىن جەنۇبى شىنجاڭغا سۇ باشلاشنى ئويلۇشۇپ كۆرسەك بولىدۇ . بۇ خىل سۇ مول رايۇندىن قۇملۇق سۇسىز رايۇنلارغا سۇ باشلاپ ، ئۇ يەرلەرنىڭ ئېكولوگىيىسىنى ئۆزگەرتىشنىڭ خەلقئارادا مۇۋاپىقىيەت قازانغان مىساللىرى كۆپ ، مەسىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ شىمالنىڭ سۈيىنى جەنۇپقا يەتكۈزۈش قۇرۇلىشى ، ئىسرائىلىيەنىڭ سۇ بايلىغىنىڭ رايۇنلارغا تارقىلىشى ئىنتايىن تەكشىسىز ، %80 سۇ بايلىغى شىمالدا ، 2／3 قىسىم سۇغۇرىدىغان يەر بولسا جەنۇپتا . شىمالنىڭ سۈيىنى جەنۇپقا تەڭشەش قۇرۇلىشىنىڭ بارلىققا كېلىشى بىلەن ، ئىسرائىلىيەنىڭ سۇ بايلىغىنىڭ تەقسىملىنىشىنىڭ پايدىسىز ئەھۋالىنى ئۆزگەرتىپ ، جەنۇبى رايۇنلارنىڭ تەرەققىياتىغا توسقۇنلۇق قىلىدىغان ئاساسلىق ئامىللارنى تۈگۈتۈپ ، رەھىمسىز ئىكولوگىيىلىك مۇھىت شارائىتىنى ئۆزگەرتتى . شۇنىڭ بىلەن جەنۇبى رايۇنلارنىڭ جەمىيەت ئىقتىسادىنى تەرەققى قىلدۇردى ۋە ئىسرائىلىيە دۆلىتىنىڭ ياشاش بوشلۇغىنى كېڭەيتتى ، ھېچنېمە ئۈنمەيدىغان تاقىر يەرلەرنى بوستانلىقلارغا ئايلاندۇرۇپ ، يۇقۇرى سۈپەتتىكى مېۋە-چىۋە ، كۆكتات ۋە گۈل –گىيا قاتارلىق دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرى ئىشلەپ چىقاردى . ئىسرائىلىيەنىڭ مۇۋاپىقىيىتى بىزگە شىنجاڭنىڭ جەنۇبىدىكى رايۇنلارنىڭ سۇ قىس ئېغىر بولۇشتەك قىيىن مەسىلىنى ھەل قىلىشىمىزگە ئۈلگە كۆرسىتىپ بەردى .
ئالدى بىلەن شىنجاڭ خەرىتىسىگە قاراپ باقايلى ، بىز ئىلى ۋىلايىتى ۋە ئالتاي ۋىلايىتىدە ئىككى دەريانىڭ يەنى ئىلى دەرياسى بىلەن ئېرتىش دەرياسىنىڭ دۆلەت سىرتىغا ( قازىقىستانغا ) ئاقىدىغانلىغىنى بايقايمىز ، بۇ ئىككى دەريانىڭ سۇ مىقتارى پۈتۈن شىنجاڭ سۇ مىقدارىنىڭ 1/3 نى ئىگەللەيدۇ ، پايدىلىنىشى ئاران %20 بولۇپ ، قالغان %80 دۆلەت سىرتىغا ئېقىپ كېتىدۇ . بىز تىزلىكتە سۇ باشلاش پىلانىنى ئويلىشىشىمىز كېرەك ، ( گەرچە بۇنىڭدا خەلقئارا سۇ بايلىغى ئىگىدارلىق ھوقۇقى مەسىلىسىگە دۈچ كەلسەكمۇ ) . شىنجاڭ رايۇنىنىڭ سۈيىنىڭ پارغا ئايلىنىشى يۇقۇرى بولۇشتەك ئەھۋالنى ئويلاشقاندا ، سۇ باشلاشتا ئۈستى ئۇچۇق ئۆستەڭ ئىشلەتمەي چوقۇم تۇرۇبا ئىشلىتىش لازىم ، بۇ تېخنىكا جەھەتتە ھېچقانچە قىيىن ئىش ئەمەس ، لېكىن ئىقتىسات نوقتىسىدىن قارىغاندا ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە سالىدىغان مەبلەغ بەك كۆپ ، ئۈنۈمى ئاستا بولىشى مۇمكىن ، بىراق ئەگەر دۆلەتنىڭ ھەر يىلى شىنجاڭغا بېرىدىغان نامراتلىقنى يۆلەش مەبلىغى ۋە ھەمدە سۇ باشلاش مۇۋاپىقىيەتلىك بولغاندىن كېيىن ، خەنزۇ كۆچمەنلەرنىڭ شىنجاڭدا ئەسكەر تۇرغۇزۇش چىقىمىنى تۆۋەنلىتىدىغانلىغىنى ئويلاشقاندا ، بۇنداق تۇرۇبا ئەمىلىيەتتە ئىنتايىن مۇۋاپىق .
يۇقۇردا سۇ مەنبەسىنى ئېچىش توغرۇلۇق سۆزلىدۇق ، ئەمدى ئېقىمنى كونتۇرۇل قىلىش توغرۇلۇق سۆزلەيمىز . بىزگە ئايان ، ئېچىشلا بولۇپ قوغداش بولمىسا يەنىلا سۇ يەتمەيدۇ . ھازىر ھەتتا جەنۇپتىكى جۇجىياڭ ھەۋزىسىدىكى بەزى رايۇنلاردا قۇرغاقچىلىق يۈز بەردى ، ئەمىلىيەتتە شىنجاڭ رايۇنىدا سۇنى تىجەش خىزمىتى ياخشى ئىشلەنمىگەن ، ھازىر شىمالى شىنجاڭدىكى بەزى رايۇنلاردا يەر ئاستى سۈيى تۆۋەنلەپ كېتىش مەسىلىسى يۈز بەردى . شىنجاڭدىكى ئۇمۇمى ئىشلىتىدىغان سۇ مىقتارىنىڭ %98.5 دېھقانچىلىققا ئىشلىتىلىدۇ ( بۇ نىسبەت شىنجاڭ نېفىت سانائىتىنىڭ تەرەققى قىلىشىغا ئەگىشىپ تۆۋەنلىدى ) ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئاز بىر قىسىم رايۇنلاردىن باشقا جايلاردا يەنىلا باستۇرۇپ سۇغۇرۇشتەك ئىپتىدائى سۇغۇرۇش سەۋىيىسىدە تۇرماقتا . ماتىرياللاردا كۆرسىتىلىشچە ، شىنجاڭدىكى سۇ بايلىغىنىڭ ئىشلىتىش جەريانىدىكى ئىسراپچىلىق بەك ئېغىركەن ، مەسىلەن ئېرىق – ئۆستەڭلەرنىڭ پايدىلىنىش كوئېففىتىسېنتى ئاران 0.45 (ئېرىق – ئۆستەڭلەرنىڭ پايدىلىنىش كوئېففىتىسېنتى بولسا ئېرىق – ئۆستەڭلەرنىڭ باشلىنىشىدىن تارتىپ دېھقانچىلىق ئېرىقلىرىغىچە بولغان ھەر قايسى سۇ يەتكۈزۈش ئېرىق – ئۆستەڭلىرىدىكى سۇنىڭ خورىشى بولۇپ ، پۈتۈن ئېرىق – ئۆستەڭلەردىكى سۇنىڭ پايدىلىنىش ئۈنۈمىنى كۆرسىتىدۇ ) بولۇپ ، پۈتۈن شىنجاڭدىكى ساپ سۇغۇرۇش مىقدارى / 800m3 مو ( ئەمىلىيەتتە بۇنىڭدىن كۆپ بولۇشى مۇمكىن ) ، خوتەندە 1100-1200m3 /مو ، يەكەندە 00m310/ مو ، ئاقسۇدا 1500-1200m3 /مو بولغان ، شىمالى شىنجاڭدا ، 7-8- دېھقانچىلىق دېۋىزىيىسىدە ئاران m3550-500 /مو بولۇپ ، مەھسۇلات مىقتارىغا تەسىر يەتكۈزمىگەن .
يۇقۇرقى سانلىق –مەلۇماتلاردىن كۆرۈۋېلىشقا بولۇدىكى ، شىنجاڭدىكى سۇنى تىجەش ئىشى قىلىشقا تىگىشلىك ئىش . ئېرىق –ئۆستەڭلەرنىڭ پايدىلىنىش كوئېففىتىسېنتىنى يۇقۇرى كۆتۈرۈش ، شىنجاڭ يېزا ئىگىلىگىدىكى سۇنى تىجەشنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئۈنۈملۈك يولى ، ھازىرقى 0.45 دىن 0.51 كە كۆتۈرۈش تامامەن مۇمكىن ، مەسىلەن ھازىر تەڭرى تاغنىڭ شىمالى ئىتەكلىرىدە 0.7 دىن ئېشىپ كەتتى . ئۇندىن قالسا سۇغۇرۇش نۇرمىسىنى تۆۋەنلىتىش ، / 800m3 مو دىن00m37 / موغا ، يەنىمۇ غەيرەت قىلىپ 00m3 6/ موغا چۈشۈرۈش تامامەن مۇمكىن ، / 800m3 مو دىن00m37 / موغا چۈشۈرگەندە سۇغۇرۇش كۆلىمىنى 3 مىليون مو ئاۋۇتقىلى بولىدۇ ؛ ئەگەر 00m3 6/ موغا چۈشۈرگەندە سۇغۇرۇش كۆلىمىنى يەنە 3 مىليون مو ئاۋۇتقىلى بولىدۇ ، ئۇندىن باشقا سۇدىن پايدىلىنىش ئۈنۈمىنى ئۆستۈرگىلى بولىدۇ . سۇنى ئىشلەتكەندە كۇپ مېتىر بىرلىك بويىچە ئۆلچەپ ئىشلىتىشنى تەكىتلەش كېرەك . تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا ، ماناس رايۇنىدا بۇغداي ئىشلەپچىقىرىش سۇ ئېكۋىۋالېنتى 0.7kg/ m3 بولغان ، يۇقۇرى مەھسۇلاتلىق يەرلەردە 1.5 kg/m3 بولغان . پۈتۈنلەي پۈركۈپ سۇغۇرۇش ئەمەلگە ئاشۇرۇلغاندىن كېيىن ، 2 kg/ m3 گە يەتكۈزۈشكە تىرىشىۋاتىدۇ ، خەلقئارالىق سەۋىيە بىلەن سېلىشتۇرغاندا ، مەسىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ ھازىر 2.3—2.6kg/m3 بولماقتا ، شىنجاڭنىڭ سۇنى تىجەش خىزمىتى ئىستىقباللىق چوڭ بوشلۇققا ئىگە .
سۇ ئىنشائاتى قۇرلۇشىدىمۇ ئىشلەيدىغان خىزمەتلەر بار . شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى 30 يىلدىن بۇيان 3 مىليارد كۇپ مېتىرلىق تۈلەڭلىك سۇ ئامبىرى ياسىغان بولسىمۇ ، بىراق 10 نەچچە مىليون كۇپ مېتىرلىق تاغلىق سۇ ئامبىرىلا بار ( بۇ ئەلۋەتتە ئىككى تەرەپنىڭ تەلەپ قىلغان مەبلىغى ۋە تېخنىكا سەۋىيىسىنىڭ ئوخشىماسلىغىدىن كېلىپ چىققان ) . تۈزلەڭلىك سۇ ئامبارلىرى ئەمىلىيەتتە تەبىئى كۆللەردىن «سۇ تالىشىپ» ، بىۋاستە تەبىئى كۆللەرنىڭ كۆلىمىنىڭ كىچىكلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ . ئۇندىن باشقا شىنجاڭدىكى تۈزلەڭلىك سۇ ئامبارلىرىنىڭ ئوتتۇرىچە چوڭقۇرلىغى 26 مېتىر بولۇپ ، شىنجاڭنىڭ پارغا ئايلىنىشچانلىغىنى ئويلاشقاندا ، سۇ بايلىغىنىڭ يىللىق خورىشى ئىنتايىن چوڭ . ئەمىلىيەتتە سۇ ئامبارلىرىنىڭ چوڭقۇرلىغىنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق بۇ خوراشنى توختاتقىلى بولىدۇ . ئۇندىن باشقا تاغلىق سۇ ئامبارلىرى قۇرۇشنى كۈنتەرتىپكە كىرگۈزۈش كېرەك ، بۇنداق بولغاندا كەلكۈن مەزگىلىدە كەلكۈن سۇلارنى ساقلاپ ، سۇ بايلىغىنىڭ بىكاردىن –بىكار ئىسراپ بولۇپ كېتىشىدىن ساقلانغىلى بولىدۇ .
سۇ تىجەش تېخنىكىسىنى زور كۈچ بىلەن كېڭەيتىشتىن باشقا ، سۇ بايلىغىنى باشقۇرۇشنى كۈچەيتىش لازىم ، يىراقنى كۆرمەسلىك قىلمىشلىرىنى تۈگۈتۈپ ، ئىشلەپچىقىرىشقا ئىشلىتىدىغان سۇ بىلەن ئېكولوگىيىلىك مۇھىتنى قۇغداش سۈيىنى بىرلەشتۈرۈپ ئويلاپ ، قالايمىقان خالىغانچە ئېچىشتىن ساقلىنىش كېرەك . تارىم دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىدا 30 يىل سۇ ئۈزۈلۈپ قېلىپ كەڭ كۆلەمدىكى توغراقلىق ئورمانلىغىنىڭ قۇرۇپ كېتىشى ، سۇ بايلىغىنى سېستىمىلىق باشقۇرۇشنىڭ يوقلىغىدىن ئېكولوگىيىلىك مۇھىتنىڭ ناچارلاشقانلىغى بۇنىڭ تىپىك مىسالى . بەخىتكە يارىشا شىنجاڭ ئاپتونوم رايۇنلۇق ھۆكۈمەت بۇ مەسىلىنىڭ مۇھىملىغىنى تۇنۇپ يېتىپ ، شىنجاڭنىڭ تۈنجى سۇ بايلىغىنى قوغداش نىزامى « ئاپتۇنۇم رايۇن يەر ئاستى سۈيى بايلىغىنى باشقۇرۇش نىزامى» 2002-يىلى 8-ئايدىن باشلاپ يولغا قويۇلدى . ئۇندىن باشقا ، «سۇ ئېلىش ئىجازىتى تۈزۈمىنى يولغا قويۇش تەپسىلى قائىدىسى» ، «قۇدۇق قېزىشنى باشقۇرۇش ۋاقىتلىق چارىسى» ، «كۆللەرنى باشقۇرۇش ۋاقىتلىق چارىسى» ۋە «تارىم ۋادىسىدىكى سۇ بايلىغىنى باشقۇرۇش نىزامى» قاتارلىقلار بىرىنىڭ كەينىدىن بىرى يولغا قويۇلدى .
ئەگەر سۇ مەسىلىسى ھەل قىلىنسا ، شىنجاڭغا چوڭ كۆلەمدە ئاھالە كۆچۈرۈشنى ئويلىشىشقا بولىدۇ ، مۇھىمى جەنۇبى شىنجاڭ . بىز شىنجاڭدىكى مىللەتلەرنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىغا قاراپ باقايلى ، شىنجاڭدىكى نۇپۇسنىڭ تارقىلىشى مىللىلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ ، ئۇيغۇرلارنىڭ نىسبىتى %20 دىن ئاشقان ۋىلايەت ئوبلاست شەھەرلەر 7 بولۇپ ، ھەممىسى جەنۇبى شىنجاڭغا جايلاشقان . شىنجاڭنىڭ ئەڭ جەنۇبىدىكى خوتەن ۋىلايىتىدە ئۇيغۇرلارنىڭ نىسبىتى %96.9 گە يەتكەن بولۇپ ، ئاساسەن بىر مىللەتلىك رايۇن . شىنجاڭنىڭ ئەڭ شىمالىدىكى ئالتاي ۋىلايىتىدە ئۇيغۇرلار ئاران %1.8 نى تەشكىل قىلىدۇ . ئۇيغۇرلار مۇتلەق كۆپ ساننى ئىگەللەيدىغان يەنى ئۇيغۇرلارنىڭ نىسبىتى %50 دىن يۇقۇرى بولغان ۋىلايەتتىن پۈتۈن شىنجاڭدا پەقەت 5 لا بار بولۇپ ، پۈتۈن ئۇيغۇرلار نۇپۇسىنىڭ %80 يۇقۇرراقى مۇشۇ يەرلەرگە مەركەزلەشكەن . بۇ 5 ۋىلايەت : خوتەن ۋىلايىتى ، قەشقەر ۋىلايىتى ، ئاقسۇ ۋىلايىتى ، تۇرپان ۋىلايىتى ۋە قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىدىن ئىبارەت . بۇنىڭ ئىچىدە خوتەن ۋە قەشقەر «شەرقى تۈركىستان» تېرورچىلىرىنىڭ ماكانى . ئىسرائىلىيەنىڭ ئۇسۇلىنى قوللۇنۇپ ، چوڭ كۆلەملىك ھالدا خەنزۇلارنى جەنۇبى شىنجاڭدىكى ۋىلايەتلەرگە كۆچمەن بولۇپ بېرىشقا رىغبەتلەندۇرسەك بولىدۇ . ( ئاھالە يوق يەرلەرگە كۆچۈرۈش كېرەك ، بولمىسا خەنزۇلار كېلىپ ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىي ماكانىنى تارتىۋالغاندەك ھىسياتقا كەلتۈرۈپ قويۇدۇ ، ئەمىلىيەتتە بۇ بىڭتۈەننىڭ ئۇسۇلى ) . شۇنىڭ بىلەن بىرگە سۇنىڭ باشلىنىپ كېلىشى بىلەن ، يەرلىك ئىقتىساتنىڭ تەرەققىياتىنى ياخشىلايدۇ ، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسىنى ھەقىقى مەنىدە ياخشىلىنىدۇ ، بۇنىڭ بىلەن شەرقى تۈركىستان تېرورچىلىرىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش بوشلۇغى چەكلىمىگە ئۇچرايدۇ .


ھۆكۈمەتنىڭ شىنجاڭنى ئىدارە قىلىش ئىستراتېگىيەسى ئۈستىدە تەھلىل

يۇقۇردا سۆزلىگەندەك شىنجاڭ مەسىلىسى ھازىر ئاستا-ئاستا جۇڭگو ھۆكۈمىتى دۈچ كېلىدىغان ئەڭ چوڭ مەسىلىدىن بىرى بوپ قالدى ، ئافغانىستان ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشىغا ئەگىشىپ ، ئامرىكا قوشۇنى ئوتتۇرا ئاسىياغا كىردى ، بۇ مەسىلىنىڭ جىددىلىگىنى تېخىمۇ گەۋدىلەندۈردى ، چۈنكى ئامرىكىنىڭ ھەمىشە مىللى مەسىلىنى كۆتۈرۈپ چىقىپ قۇتراتقۇلۇق قىلىدىغان ئۇسۇلىنى ( كوسوۋو ئەندىزىسىگە ئوخشاش ) ئويلاشمىساق بولمايدۇ . شىنجاڭنىڭ يەر مەيدانى كەڭ ، بايلىغى مول ، ئەگەر قولدىن كەتسە ئاقىۋىتىنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ . شىنجاڭ ئاپتونوم رايۇننىڭ پارتىكوم شۇجىسى ۋاڭ لېچۇەننى مەركىزى سىياسىي بيۇروغا ئەزا قىلىپ ئەكىرىشى ، جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ شىنجاڭغا جىددى قارىغانلىغىنى كۆرسىتىدۇ . شىنجاڭنى مەھكەم تۇتۇپ تۇرۇش ، شىنجاڭنى ئېچىش بىزنىڭ نىشانىمىز ، شۇڭا مەركىزى ھۆكۈمەتنىڭ چوقۇم بىر يۈرۈش ئۇزۇن ھەم قىسقا مۇددەتلىك پىلانى بولىشى كېرەك . يىراق كەلگۈسىدىن قارىغاندا ئەڭ ئاخىرقى مەقسەت ئۇيغۇرلارنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ، بۇنىڭدا ئالدى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ تىلىنى يوقىتىش كېرەك . نۆۋەتتە ئويلاپ بېقىشقا بولىدىغان بىر نەچچە چارە بار :
1.خەنزۇلارنىڭ شىنجاڭدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى قوغداپ ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ تەسىرىنى ئاستا- ئاستا ئاجىزلىتىش . بۇ ئەمىلىيەتتە تەس ئىشمۇ ئەمەس ، شىنجاڭ ئىقتىسادىنىڭ تەرەققى قىلىشى ، ئىچكى رايۇنلار بىلەن ئالاقىنىڭ كۆپىيىشى تەبىئى ھالدا خەنزۇ تىلىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى كۈچەيتىدۇ ، چۈنكى خەنزۇلار ئىقتىسادى جەھەتتە يىتەكچى ئورۇندا تۇرىدۇ دە ! ئۇيغۇرلار ئارىسىدا كىچىگىدىن باشلاپ خەنزۇچە ئۇيغۇرچە قوش تىل مائارىپىنى يولغا قويۇش ، ھۆكۈمەت مەمۇرلىرى خەنزۇ تىلى ئىشلىتىش ، مەلۇم دەرىجىدە ئۇيغۇر تىلىنى بىلىشنى يولغا قويۇش كېرەك ( ياكى خەنزۇ تىلى ئۈگۈنۈشنى مۇكاپاتلاش شەرتى قىلىش كېرەك ) . ئىچكىرىدىكى كارخانىلار ۋە ھەر خىل فوندلار ئۆزىنىڭ بىر كىشىلىك تۆھپىسىنى قوشۇشى كېرەك ، مەسىلەن ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارغا خەنزۇ تىلى ئوقۇش مۇكاپاتى بېرىش دىگەندەك . بۇ بىردەمدىلا قىلىپ بولىدىغان ئىش ئەمەس ، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشتۇرغاندىلا ئەھمىيىتى ئىنتايىن چوڭ بولىدۇ .
2.مىللەتلەر ئىتتىپاقلىغىنى قوغداش كېرەك ، بىراق ھەرگىزمۇ خەنزۇلارنىڭ مەنپەئەتىنى زىيانغا ئۇچرىتىش بەدىلىگە ئەمەس . يۇقۇردا سۆزلىگىنىمىزدەك خەنزۇلارنىڭ مەنپەئەتىنى قۇربان قىلىدىغان سىياسەتتە ھەرگىزمۇ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىغىنى قوغدىغىلى بولمايدۇ . بولۇپمۇ ھۆكۈمەتنىڭ بىرىنچى قول باشلىغى ئۇيغۇردىن بولۇش دەيدىغان بەلگىلىمە ، بۇ ھوقۇق ھەممىنىڭ ئاساسى دەيدىغان ئەنئەنىگە ئىگە جۇڭگوغا نىسبەتەن بەك چوڭ نارازىلىق قوزغىدى . قانۇننى ھەقىقى ئىجرا قىلىپ ، دۆلەتنى قانۇن بويىچە ئىدارە قىلىپ ، شىنجاڭدىكى خەنزۇلارنىڭ ياشاش مۇھىتىنى ياخشىلاش ھەمدە خەنزۇلارنىڭ ئەمىلىيەتتە ئۇچراۋاتقان 2-پۇقرالىق مۇئامىلىنى ئۆزگەرتىپ ، شىنجاڭدىكى خەنزۇلارنىڭ كۆڭلىنى خاتىرجەم قىلىش كېرەك . نۆۋەتتە خەنزۇلارنىڭ ئىچكىرىگە كەڭ كۆلەمدە كىرىپ كەتمەسلىگىدىكى ئاساسلىق سەۋەپ نۇپۇس تۈزۈمىنىڭ بولغانلىغىدىن ئىبارەت ، بىراق دۆلەت ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ نۇپۇس تۈزۈمىمۇ ئەمەلدىن قالىدۇ ، شۇڭا ھازىر ئورنىنى تۇلۇقلىساقمۇ كېچىككەن بولمايمىز ، ئەگەر راست بىر كۈنلەر كېلىپ ، نۇپۇسنىڭ ئىچكىرىگە كەڭ كۆلەمدە ئېقىپ كىرىپ كېتىشى كېلىپ چىقسا مانا بۇ بىزنىڭ قاباھەتلىك چۈشۈمىز بولىدۇ .
3. شىنجاڭنىڭ ئاساسى ئەسلىھەلەر قۇرۇلىشىغا زور كۈچ بىلەن مەبلەغ سېلىپ ، غەرىپنى چوڭ ئېچىش شامىلىنىڭ باھانىسىدا شىنجاڭ رايۇنىنىڭ سۇ ئىنشائات قاتناش ئىشلىرى قۇرۇلىشىنى زورايتىش كېرەك . خەرىتىگە قارىساق شۇنى بايقايمىز ، شىنجاڭدا ئەمىلىيەتتە شەرىقتىن غەرىپكە سۇزۇلغان بىرلا ئاساسى غول تۆمۈر يول بار ( ياۋرۇ – ئاسىيا قۇرۇقلىغى كۆۋرىگىنىڭ بىر قىسمى ) بولۇپ ، ئۇرۇش مەزگىلىدە ماددى ئەشيالارنىڭ تۇشۇلىشىغا ناھايىتى چوڭ تەسىر قىلىدۇ . تۆمۈر يول ياساش ۋە سۇ ئىنشائاتلىرى ئاچقۇچ قىلىنسا ، بىر تەرەپتىن شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىنى تەرەققى قىلدۇرغىلى ، يەنە بىر تەرەپتىن شىنجاڭغا چوڭ تۈركۈمدە نۇپۇس يۆتكىگىلى بولىدۇ ( ئاساسلىقى جەنۇبى شىنجاڭغا ) . مەسىلەن شىنجاڭنىڭ خوتەن ۋىلايىتىنىڭ يەر مەيدانى 247مىڭ 800كۇۋادىرات كىلومېتىر بولۇپ ، تاغلىق يەرلىرى 11مىليون 102مىڭ گېكتار ، ئۇمۇمى يەر مەيدانىنىڭ %44.5 نى ئىگەللەيدۇ ، تۈزلەڭلىك 133مىليون 885مىڭ گېكتار بولۇپ ، ئۇمۇمى يەر مەيدانىنىڭ %55.5 نى ئىگەللەيدۇ . ( 13مىليون 885مىڭ بولسا كېرەك تەرجىماندىن ) تۈزلەڭلىكتە بوستانلىقنىڭ كۆلىمى 9730 كۇۋادىرات كىلومېتىر بولۇپ ، ئاران %3.9 نى ئىگەللەيدۇ . ئەگەر سۇ بولىدىغان بولسا ، پەقەت تۈزلەڭلىككىلا ناھايىتى كۆپ خەنزۇ كۆچمەنلەرنى ئورۇنلاشتۇرغىلى بولىدۇ .
4. تېروررىزىم ھەركەتلىرىگە قەتئى زەربە بېرىش كېرەك . تېرورچىلارغا مۇئامىلە قىلىشتا ، تەكشۈرۈپ بايقالغان ھامان قىلچە ئىككىلەنمەي دەرھال ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىش كېرەك ، ھەرگىزمۇ خەلقئارادىكى ئاتالمىش كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئارلىشىۋېلىشىدىن ئەنسىرمەسلىك كېرەك . ئەمىلىيەت ئىسپاتلىدىكى ، تۇتۇلغاندىن كېيىن جازا مۇددىتى توشۇپ قويۇپ بېرىلگەن تېرورچىلار كۆپ ھاللاردا تېرورلۇق تەشكىلاتلارنىڭ تايانچ ئۇنسۇرلىرىغا ئايلاندى . تېرورلۇق تەشكىلاتلارنىڭ مەبلەغ مەنبەسىنى ئۈزۈپ تاشلاش ، بولۇپمۇ دۆلەت ئىچىدىكى مەبلەغ مەنبەسىنى ئۈزۈپ تاشلاش كېرەك .
5. شىنجاڭ رايۇنىدىكى ھەربى كۈچنى كۈچەيتىش كېرەك ، ھەربى كۈچنىڭ ئاساسلىق تەركىۋى قىسمىنىڭ بىرى خەلق ئەسكەرلىرى تەشكىلاتلىرى . بىڭتۈەننى ئەلۋەتتە دىمىسەكمۇ بولىدۇ ، شەھەرلەردە ، مەسىلەن ئۈرۈمچىدە خەلق ئەسكەرلەر كۈچى قۇرۇش كېرەك . يولغا قويۇشقا بولىدىغان ئۇسۇلدىن بىرى بىر كوچىنى ئاساس قىلىپ ، كارخانا كۈچىنى بىرلىك قىلىپ ، ئۈنۈملۈك مەشق ۋە قوراللىق مېخانىزم بەرپا قىلىش كېرەك . كۈنلەرنىڭ بىرىدە ۋەقە يۈز بەرسە ، چاقىرغان ھامان كېلىپ ئۇرۇش قىلالايدۇ . ئۇندىن باشقا شىنجاڭدىكى مۇنتىزىم ئارمىيىنى كۈچەيتىپ ، لەنجۇ ھەربى رايۇنىنىڭ كۈچىنى ئاشۇرۇش كېرەك ، بۇ مۇنتىزىم ئارمىيە شىنجاڭ مۇستەقىللىقىغا تاقابىل تۇرۇپلا قالماستىن ، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئامرىكا قوشۇنلىرى ۋە جەنۇپتىكى ھىندىستانغا تاقابىل تۇرۇدۇ .
6. خەلقئارادا مۇداپىئە قۇرۇش . ئەمىلىيەتتە خەلقئارا كۈچلىرى بولمىسا ، شەرقى تۈركىستان تېرورلۇق تەشكىلاتلىرى مەڭگۈ نەتىجە چىقىرالمايتتى . بۇ نوقتا شەرقى تۈركىستان تېرورلۇق تەشكىلاتلىرىغىمۇ ئايدىڭ ، ئۇلارنىڭ تايىنىدىغىنى پانئىسلامىزم كۈچلىرى ۋە پانتۈركىزم كۈچلىرى . يېقىندا روسىيە چېچېن پاتقىقىغا پېتىپ قالدى ، بۇ جۇڭگوغا نىسبەتەن ھەم خوشاللىق ھەم قايغۇلۇق ئىش ، خوشاللىق بولسا روسىيە قانچە چوڭقۇر پاتسا ، ئۇنىڭ جۇڭگوغا قايتا تەھدىت بولۇش ۋاقتى شۇنچە كىچىكىدۇ ، ئۇنىڭ ئۈستىگە چېچېن مەسىلىسىنىڭ ھەل بولماي ئۇزۇنغا سوزىلىشى جۇڭگوغا نىسبەتەن شىمالدىكى زىمىنلىرىنى قايتۇرۋېلىشقا ئۈمۈت ئېلىپ كېلىدۇ . قايغۇلۇق ئىش بولسا چېچېن مۇستەقىللىق ھەركىتى ئوتتۇرا ئاسىيادا باشلامچىلىق رول ئوينىشى مۇمكىن ، ئۇ ۋاقىتتا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بۇ ئۆرپ-ئادەتنى ئاساس قىلىدىغان ھۆكۈمەتلەر پۇت تىرەپ تۇرالامدۇ يوق بۇنى بىر نىمە دىمەك تەس . خەلىقئارادا جۇڭگو ھۆكۈمىتى گرتسىيە ، سىپرۇس «قارتى» ئوينىسا بولىدۇ ، يەنى تۈركىيىگە نىسبەتەن ساياھەت ئىقتسادى ، كوردلار قاتارلىق «قارت» نى ، ئوتتۇرا شەرىققە نىسبەتەن ، ئىران ۋە سەئۇدى ئەرەبىستانغا باشقۇرۇلىدىغان بومبا «قارت» ى ، ئوتتۇرا ئاسىياغا نىسبەتەن ، يېقىندا قۇرۇلغان «شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى» بۆلگۈنچىلەرگە قارشى تۇرىدىغان ئۆتكۈر قورال . ئەلۋەتتە نەزەر دائىرسىنى «شەرقى تۈركىستان» تېرورچىلىرىغىلا قارىتىۋالسا ، بۇ بەك يۈزە بوپ قالىدۇ . ئامرىكىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا قورال كۈچىنىڭ مەۋجۇت بولىشى مانا بۇ ھەقىقى نىشان .
7. خۇيزۇ مىللىتى ، موڭغۇل مىللىتى ۋە قازاق مىللىتى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنى باشقۇرۇش . ئەگەر شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى رايۇنلىرىنىڭ نۇپۇس نىسبىتىنى تەھلىل قىلىپ باقىدىغان بولساق ، دۆلەت قۇرۇلغاندىن بۇيان شىنجاڭدىكى مەمۇرى رايۇنلارنىڭ بۆلىنىشى مۇشۇ پرىنسىپنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغانلىغىنى بايقايمىز . مەسىلەن بايۇنغۇلىن ئوبلاستىدا مۇڭغۇللارنىڭ نۇپۇسى ئاران %4.5 نى ئىگەللەيدۇ ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۇپۇسى بولسا %34.3 نى ئىگەللەيدۇ ؛ مۇڭغۇللارنىڭ يەنە بىر ئوبلاستى بۆرتالادا بولسا مۇڭغۇللارنىڭ نۇپۇسى ئاران %6.8 نى ، ئۇيغۇرلارنىڭ بولسا %13نى ئىگەللەيدۇ . بۇ شەكسىز شۇ ۋاقىتتىكى ھۆكۈمەتنىڭ كۆڭۈل قويۇپ پىلانلىشىنىڭ نەتىجىسى . ئىلى رايۇنىدا بولسا قازاقلاردىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇرلارنى تىزگىنلەپ تۇرغىلى بولىدۇ . ئەگەر تەبىئى بايلىقلارنىڭ تارقىلىشىغا قارايدىغان بولساق ، مەسىلەن چوڭ نېفىتلىكلەرنىڭ تارقىلىشىدىن بۇ نوقتىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرىۋالغىلى بولىدۇ . ھى ھى ، ئاتا بوۋىلار ھەقىقەتەن داناكەن !
8. شىنجاڭدىكى خەنزۇ كادىرلارنىڭ سەۋىيىسىنى ئۆستۈرۈپ ، ھۆكۈمەتنىڭ ئوبرازىنى ياخشىلاش كېرەك ، ئەڭ ياخشىسى «ئەركىنسىزلىك ئىچىدە ئەركىنلىكنى ھىس قىلىش» نى ئىشقا ئاشۇرۇش كېرەك . بىز بىلىمىز ، ھۆكۈمەتنىڭ ئوبرازى ۋە تەشۋىقات خىزمىتى بىر – بىرىدىن ئايرىلالمايدۇ ، بىراق جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ تەشۋىقاتنى كونتۇرۇل قىلىشى ، مەيلى ۋاستىسى ياكى ئۈنۈمىدىن بولسۇن ئىنتايىن ناچار . بۇ جەھەتتە بىز ئەڭ ياخشىسى ئامرىكىدىن ئۈگۈنىشىمىز كېرەك .
9. بارلىق ئامال –چارىلەر بىلەن ئۇيغۇرلارنى شىنجاڭدىن چىقىرىپ ، چوڭ شەھەرلەرگە بېرىشقا ، خەنزۇلار بىلەن ئارىلىشىپ ئولتۇراقلاشتۇرۇپ ، خەنزۇلار ئارىسىدا يوق قىلىۋېتىش كېرەك . بۇنداق بولغاندا ئۇيغۇرلارنىڭ كۈچىنى تارقاقلاشتۇرغىلى ھەمدە ئەمىلىيەتتە مىللەتلەر ئالاقىسىغا پايدىلىق .


خاتىمە

ۋاڭ لىشوڭ ئېيىتقاندەك، شىنجاڭدىكى بۆلگۈنچى كۈچلەرنىڭ ھەقىقى قوزغىلاڭ كۆتىرىدىغان ۋاقتى ، جۇڭگونىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىدە چوڭ قالايمىقانچىلىق چىقىپ ، شىنجاڭغا ۋاختىنچە قارىيالمىغان ۋاقىت . بۇ خىل ئەھۋال بەلكىم جۇڭگو دېموكراتىك شەكىلگە ئالماشقان ۋاقىتتا ، مەركەزنىڭ سىياسى ھوقوقنى كونتۇرول قىلىشى ئاجىزلاشقاندا ، پۈتكۈل جۇڭگو جەمىيىتى داۋالغۇش ۋە تالاش –تارتىشقا پېتىپ قالغان ۋاقىتتا يۈز بېرىشى مۇمكىن . شۇ ۋاقىتتا ، ئامرىكا باشچىلىغىدىكى غەرىپ دۆلەتلىرى چوقۇم ھەر خىل ۋاستىلەرنى قوللۇنۇپ ، شۇ ۋاقىتتا ئاجىز ئورۇندا تۇرغان جۇڭگو ھۆكۈمىتىنى يول قويۇشقا قىستاش بىلەن تەڭ ، شىنجاڭدىكى بۆلگۈنچى كۈچلەرنى يۈلەپ ، ئۇلارنىڭ كۈچىنى تەرتىپكە سېلىپ ، ئاندىن كېيىن «مىللەتلەر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش» ، «ئومۇمىي خەلق قارار قىلىش» ، «كىشىلىك ھوقوق ئىگىلىك ھوقوقتىن ئۈستۈن تۇرىدۇ» دىگەن كۆز قاراشلاردىن پايدىلىنىپ ، شىنجاڭ ئىشلىرىغا تېخىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا ئارلىشىدۇ ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تىنىچلىق ساقلاش قىسمى كىرىپ ئورۇنلاشقاندىن كېيىنكى ۋاقىت دەل شىنجاڭنىڭ بۆلۈنۈپ چىقىپ كەتكەن ۋاقتى بولىدۇ . 1930-يىللىرى شىنجاڭدا نەچچە ئونمىڭ سوۋېتچە قوراللانغان مۇنتىزىم ئارمىيە پەيدا بولغان ، شۇ ۋاقىتتىمۇ نەچچە ئونمىڭ ئامرىكىچە قوراللانغان مۇنتىزىم ئارمىيىنى پەيدا بولمايدۇ دىگىلى بولمايدۇ . شۇڭا ھەممە گەپنى يېغىپ كەلگەندە : پەقەت بىزنىڭ ئىچكى قىسمىمىزدا قالايمىقانچىلىق چىقمىسىلا ، ھېچ بولمىغاندىمۇ شىنجاڭ بۆلۈنۈپ چىقىپ كېتەلمەيدۇ .

خەنزۇچە مەنبەسى
http://www.mitbbs.cn/article_t/History/31183289.html
http://www.xooqi.cn/zlsp/937_4.html

بۇ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك تېخىمۇ كۆپ ئۇلانمىلار بۇيەردە
http://www.baidu.com/s?wd=%C7%B3%D2%E9%D0%C2%BD%AE%B5%C4%B7%D6%C1%D1%D6%F7%D2%E5%CE%CA%CC%E2%B5%C4%C0%FA%CA%B7%BA%CD%BD%F1%CC%EC%D5%FE%B8%AE%B5%C4%B6%D4%B2%DF&tn=index88_pg&bar=
*******************************

تولۇق ئوقۇش

Edebiyatning nuri we sayisi

ئەدەبىياتنىڭ نۇرى ۋە سايىسى


(نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتى غەربنىڭ يازغۇچىلىرىغا، شەرقنىڭ مىللىي ساتقۇنلىرىغا بېرىلىدىغان مۇكاپات)


****************************
ئىلاۋە: ئاكىمىز ئابدۇرېھىم ئابلەتخاننىڭ «شىنجاڭ مەدەنىيىتى» ژۇرنىلىنىڭ 2002-يىللىق 4-سانىدا ئېلان قىلىنغان بۇ ماقالىسىنى ھەر قېتىم ئوقۇغىنىمدە يېڭىچە تەپەككۇر دۇنياسىدا كېزىمەن. شۇڭا سەلكىنداشلارنىمۇ ئوقۇپ باقسىكەن دېگەن، مەقسەتتە بۇ تېمىنى يوللاشنى لايىق كۆردۈم. سىلەرنىڭمۇ چوقۇم ياقتۇرىدىغانلىقىڭلارغا ئىشىنىمەن!
-ئەفىيفىي
*******************





بۇنىڭدىن 120 يىل بۇرۇن جېجياڭ ئۆلكىسىنىڭ شىياۋشىڭ شەھىرىدە جۇشۇرىن ئىسىملىك بىر بالا دۇنياغا كەلدى.ئۇ ئۆسۈپ يىتىلگەن يىللاردا چەتئەللەرنىڭ جوڭگۇغا بولغان تاجاۋۇزچىلىقى كۆچەيگەن ،چىرىك مانجۇ خانلىقىنىڭ دۆلەت ئىچىدە خەلىقنى باستۇرۇش ،ئەجنەبىيلەرگە قارىتا خوشامەت قىلىشتەك پاسسىپ ھاكىمىيەتچىللىكىدىن ۋەتەن مۇنقەرىزلىككە،مىللەت قۇللۇققا يۈزلەنگەن ئىدى. ئۇ مۇشۇنداق دەۋىر شارائىتى ۋە 1900-يىلدىكى سەككىز دۆلەت بىرلەشمە ئارمىيەسىنىڭ دېڭىزدىن جوڭگۇغا بېسىپ كىرىشىدەك بىر قاتار تاجاۋۇزچىلىقىنى كۆرگەندىن كىيىن ،جوڭگۇنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن قۇدرەتلىك دېڭىز ئارمىيەسى بولۇشى كىرەكلىگىنى ھىس قىلىپ ،نەنجىڭ دېڭىزچىلار مەكتىۋىگە كىرىپ ئوقۇيدۇ.ئۇ ئوقۇش جەريانىدا دېڭىز ئارمىيەسى قۇرۇش ئۈچۈن ساغلام كىشىلەرنىڭ لازىملىقى،لىكىن شۇ دەۋىردە ئەجنەبىيلەر تەرىپىدىن «شەرىقنىڭ كىسەل كۆرپىسى»دەپ ئاتالغان جوڭگۇلۇقلارنىڭ بۇ ئۆلچەمگە توشمايدىغانلىقىنى تونۇپ ،دوختۇرلۇقنى ئۈگۈنۈپ ،مىللەتنىڭ تەن ساپاسىنى ئۆستۈرۈش مەخسىدىدە ياپونىيىنىڭ شەنتەي تىببىي تېخنىكومىدا ئوقۇيدۇ.
ئوقۇشنىڭ 2-يىلى مەكتەپتە ئېقىم مەسىلىللىرىگە ئائىت بىر كىنو قويۇلىدۇ .فىلىمدە ياپونلارغا ئەسىرگە چۈشكەن بىر جوڭگولۇقنىڭ ياپون ئەسكەرلەر تەرىپىدىن كاللىسى ئېلىنغاندا ،شۇ مەيداندىكى ياپونىيىلىك ئوقۇغۇچىلارغا قوشۇلۇپ قاقاقلاپ كۈلۈشۈپ تاماشا كۆرۈۋاتقان جوڭگولۇق ئوقۇغۇچىلارنىڭ غۇرۇرسىز-بىپەرۋا كۆرۈنۈشى كۆرسىتىلىدۇ.بۇ نۇمۇسسىزلىقنى كۆرگەن جۇشۇرىن ئىنتايىن خورلۇق ھىس قىلىدۇ ۋە شۇ مەيداندىلا بۇنداق شارائىتتا دوختۇرلۇقنى ئۈگۈنۈشنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىش ئەمەسلىگىنى ،مەزلۇم مىللەتنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئۇنى روھىي جەھەتتىن قۇتقۇزۇش-داۋالاشنىڭ بارلىق ئىسلاھاتنىڭ مۇقەددىمىسى ئىكەنلىگىنى بۇنىڭ ئۈچۈن «ئەدىبىيات -سەنئەتنىڭ كىشىلەرنىڭ روھىنى داۋالايدىغان ۋە ئۆزگەرتىدىغان ئەڭ ئۆتكۈر قورال »ئىكەنلىگىنى تونۇپ ،دوختۇرلۇقتىن ۋاز كىچىپ ۋەتەنگە قايتىپ ،ئەدەبىياتنى كەسىپ قىلىپ ،يېزىقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ .مانا بۇ، جوڭگۇ يېڭى مەدىنىيەت ھەركىتىنىڭ ئۇلۇغ بايراقدارى لۈشۈن ئەپەندى ئىدى.

شۇنداق ،ئەدەبىيات ئىنسانىيەت دۇنياسىدا ئالەمشۇمۇل ئۆزگۈرۈشلەرنى تەۋەللۇت ئەيلىدى.300 يىللىق ياۋرۇپا ئەدەبىيات-سەنئەت ئويغىنىشى ئوتتۇرا ئەسىر خارابىيلىقىدا گۈللەنگەن سانائەت ئىنقىلابى دەۋرىنى بارلىققا كەلتۈردى .ئەدىبىيات ئىنسانىيەت دۇنياسىدىكى ماددىي ۋە مەنىۋى كىشەنلەرگە ئوت ئېچىپ ئىنسانلارنى قۇللۇققا ،مۇستەملىكچىلىككە قارشى كۆرەشكە چاقىرىپ كەلدى.ئىرقىي كەمسىتىش تۈزۈمى قامچىلانغان رومان «تام تاغىنىڭ كەپىسى»ئىرقىي كەمسىتىشكە قارشى ئەڭ چوڭ ئۇرۇش -ئامرىكىدىكى جەنۇپ-شىمال ئۇرىشىنى قوزغىدى.ئەدەبىيات ئېغىر مەغلۇبىيەت ،ئۈمۈدسىزلىك گىرداۋىدا سەكرات ئازابىنى يەتكۈچە تارتىۋاتقان ئىنسانغا قايتىدىن ھاياتى كۈچ ،ئىشەنچ ۋە ئۈمد ئاتا قىلالايدۇ . ئەدىبىيات جاللات قىلىچىغا مەردانىلەرچە يۈزلەنگەن قەھرىماننىڭ ئاخىرقى ئارمانلىرىنى تولغاق ئازابىدىكى ئانىنىڭ چۈشلىرىدە قايتا نامايەن قىلالايدۇ .توغرا،ئەدەبىيات ئاتوم -يادىرو بومبىللىرىنى ياسىيالمايدۇ ،لىكىن ئۇنى ياساشقا ياكى يوقۇتۇشقا باشلىيالايدۇ .ئەدەبىيات دەرھال ئۈنۈم ھاسىل قىلالمايدۇ ،لىكىن ئۇ ئاستا-ئاستا سىڭىپ كىرىپ ئېچىرقىغان ئۆلگەن قەلىبلەرنى ئىشغال قىلالايدۇ-ئويغىتالايدۇ. شۇڭلاشقا بۈيۈك مۇتىپەككۇر شائىرىمىز ھەزرىتى نىزامىدىن ئەلشىر نەۋائى «خەمسە»سىدە : «مەن چىرىك تارتماي جوڭگودىن خۇراسانغىچە بولغان تۈركىي خەلقلەر ئەدەبىياتىنى ئۆز پەرمانىمغا كىرگۈزدۈم »دىسە ،بالزاك : «ناپالىئون قورال بىلەن باشقا ئەچچىقالمىغان ئىشلارنى مەن قەلەم بىلەن ئورۇندايمەن »دىيەلىگەن.
دىمەك ،يازغۇچى شائىر ئۆز قەلبىنىڭ قات-قېتىدا قەھىرلىك ھەم مۇلايىم ھىسسىياتىنى ،ھەقىقەت ،مۇھەببەت،شان-شەرەپ ۋە ئىپتىخارىنى ، پىداكارلىقىنى يەنە ئۆز نۆۋىتىدە دەھشەتلىك نەپرەت ۋە قىساسىنى ھەر ۋاقىت ساقلاش ئارقىلىق ،ئۆز ئەسەرلىرى بىلەن شۇنداق مەخسەتكە يەتسۈنكى -كىشىلەر ۋۇجۇدىنى لەرزىگە سېلىپ ئۇلارغا بەختسىزلىك ۋە مەغلۇبىيەتلىرىدىكى يۈكسەك سەلتەنىتىنى ھىس قىلدۇرسۇن . ئۇلاردا شەرەپ دەپ بىلسىمۇ ئىرىشەلمەيۋاتقان باتۇرلۇق ،مۇستەھكەم ئېتىقاد،ھىسىداشلىق ،ئۈمۈد ۋە پىداكارلىق روھىنى قوزغاپ ،چىدام ،بەردەم بىلەن جاسارەت ۋە ھىممەتنى ئاشۇرۇشقا چاقىرسۇن.مىللەتنىڭ مەخسەتكە يىتىش يولىدىكى قوزغاتقۇچ كۈچ بولسۇن .ئۇ شۇنداق ئەسەرلەرنى ياراتسۇنكى ،بىزنىڭ ئابدۇخالىق ئۇيغۇرىمىزدەك «تۆت تەرەپ تەڭ ھۇۋلىشىپ،سەككىز تەرەپ تىغ تەڭلىسە ئېلىشىپ قانغا بويال ،نومۇسنى ھەرگىز ساتمىغىن»دەيدىغان قىممەتلىك ھىسسىيات ئۇنىڭ مىسرالىرىدىن چاچراپ تۇرسۇن . شۇنداقلا مەمتىلى تەۋپىقىمىزدەك «ئويغا ن مىللەت، يۇرتۇڭنى سەن قۇتۇلدۇر،مەكتەپ بىلەن چىراق ياققىن نۇر تولدۇر،پۈتسۇن ئەمدى زۇلمەت دەۋرى ئىستىبدات، شۇم تەقدىردىن-قارا كۈندىن بول ئازات»دىيەلەيدىغان ئۆزىنىڭ شانلىق چاقىرىق كۈچىنى ئەسىرلەر بويى ئەبەدىي يوقۇتۇپ قويمايدىغان ھىكمەتلىك جۈملىلەرنى ياراتسۇن.ناپالىئون ئىتالىيە يۈرۈشىدە ئالىپ تاغلىرىدىن ئۆتۈپ كىتىۋېتىپ : «مەن ئالىپ تېغىدىنمۇ يۈكسەك تۇرىمەن»دىگەن ئىكەن.بۇ نىمە دىگەن ئەزىمەتلىك .مانا بۇ ھەقىقىي مەغرۇرانە روھ.
لىكىن ئۇ ئۆز نۆۋىتىدە شۇنىمۇ ئىسىدىن چىقارمىسۇنكى ،ئۇنى ياراتقان فىرانسىيە ۋە ئۇنىڭ كەينىدىكى جەڭگىۋار ئارمىيە بولمىسا ئىتىپاقداش قوشۇن ئۇنىڭ كۆتىگە تىپىپ فىرانسىيەگە قوغلىۋەتكەن بولاتتى .فىرانسىيەلىكلەر ھازىرغىچە ئۇنتىمايدۇكى،ناۋادا ناپالېئون بولمىغان بولسا ،فىرانسىيە ئىتىپاقداش قوشۇنغا ھەتتا جەڭمۇ ئېلان قىلالمىغان بولاتتى.
دىمەك :تالانت ۋە ئىقتىدار ئىگىسى بىلەن ئەشۇ تالانتنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرگەن خەلق بىر-بىرىنى تەقەززا قىلىدۇ.تالانت ئىگىسىنى قەدىرلەيدىغان خەلق بولمىسا ئۇ ئۆز قابىلىيىتىنى نامايىش قىلالمايدۇ ھەم شۇنداقلا تالانت ئىگىسى دۇنياغا كەلمىسە ،بۇ خەلىقنىڭ ئۇيقۇسى بۇخاراغا كىتىدۇ .يازغۇچىنىڭ كىم ھەم نىمە ئۈچۈن يېزىقچىلىق قىلىدىغانلىقى ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ قات-قېتىدىن گۈپۈلدەپ پۇراپ تۇرىدۇ.قانداقلا ئەسەرنى ئوقۇماڭ،ئۇ ئاپتۇر قەلبىنىڭ سىقىپ چىقارغان جەۋھىرىدۇر.ئۇنى ئوقۇغاندا مەزكۈر يازغۇچى بىلەن بىۋاستە كۆرۈشۈپ سۆزلەشكەندىنمۇ ئارتۇق ئۈنۈمگە ئىرىشكىلى بولىدۇ.يەنى ئاپتۇرنىڭ سىزنى جەلپ قىلغۇدەك ئىددىيەسى ،ئىپادىلىگۈدەك ئېنىق بىر كۆز قارىشى بولمىسا ،ئۇنىڭ ئەسەرلىرىمۇ كىشىگە مۈجىمەل ئېنىقسىز تەسىرات بىرىدۇ.
شۇپىنخاۋىر بۇ خىلدىكى يازغۇچىلارنى «ئۇلار ئۆز پىكىرلىرىنى سىرلىقلاشتۇرۇپ ،ھەر خىل شەكىللەرگە كىرگۈزۈشكە ئۇرىنىدۇ .ئۇلارنىڭ پىكىرلىرى تۇتۇق،ئۇلار گۇڭگالىقنى ياخشى كۆرىدۇ .چۈنكى شۇنداق بولغاچقىلا ئۆز بېشىدىن ئۆتمىگەن كەچۈرمىشلەرنى يەنى ئۆزىدە بولمىغان نەرسىلەرنى چاندۇرماي يېزىپ چىقىدۇ.بۇلار ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدە ئېنىقلىق دەرىجىسى كەم بولىشىدىكى سەۋەپلەر دەپ سۈپەتلەپ ،تۇتۇق،مۈجىمەل ئىپادىلەش ئۇسىلىنىڭ 99%تى ئىددىيىنىڭ مۈجىمەللىگىدىن كىلىدۇ »دەپ كۆرسىتىدۇ.ئېنىق بىر دۇنيا قاراشقا ۋە ياكى تۇرمۇش بىلىمىگە ئىگە بولغان ئادەم ئۆز چۈشەنچىللىرىنى ئېنىق بىۋاستە شەكىلدە ئىپادىلەپ چىقىدۇ.ئۇنىڭ ئەسەرلىرى ئۇزۇندىن ئۇزۇن مەنىسىزلىكلەردىن خالى بولۇپ ،بۇ ئوقۇرمەننى ھەرگىز زىرىكتۇرۇپ قويمايدۇ.
بىر ياخشى ئەسەرنىڭ ئالاھىدىلىكى دادىللىقى ،مول تەسەۋۋۇر كۈچى قاتارلىقلار ئاپتۇرنىڭ ئەسلى ئۆزىدە ،ھەركىتىدە،تۇرمۇشىدا مەۋجۇت بولىدۇ بۇلارغا ھەرگىزمۇ باشقىلارنىڭ ئەسەرلەرنى ئوقۇش ئارقىلىق ئىرىشكىلى بولمايدۇ.يەنى بۇ ئالاھىدىلىك بىزنىڭ ۋۇجۇدىمىزدا يوشۇرۇنغان بولسا، مۇنەۋۋەر ئەسەرلەرنى ئوقۇش ئارقىلىق ئۇنى ئويغۇ تالايمىز.ئەگەر ۋۇجۇدىمىز قۇپقۇرۇق بولسا بىز بىر ھوزۇرلانغۇچى بىر ئەگەشكۈچى ،خالاس.يازغۇچىنىڭ ئىددىيىسى ئەتراپتىكى مەۋجۇدىيەتنىڭ تەپەككۇر نەتىجىسىدە ئۇنىڭ مىڭىسىدە ئەكس ئەتكەن ئىنكاسىدىن ئىبارەت.بۇ ئىنكاس ئۇنىڭ تەپەككۇر قابىلىيىتىنىڭ ساپلىق دەرىجىسىگە قاراپ يا ئۇنداق يا بۇنداق بولىدۇ.
نىكولاي ئوستىرۋىسكىي بىلەن بورس پاستىرناك ئوخشاش بىر ئۆكتەبىر ئىنقىلاۋىدا ياشىغان بولسىمۇ،ئۇلار ياراتقان پولات «قانداق تاۋلاندى »بىلەن «دوختۇر رىۋاگو» دىكى تۈپتىن زىتلىق ۋە ئىككى خىل ئىددىيە دەل مۇشۇ ئەھۋالنى كۆرسىتىدۇ. يەنى پاستىرناك ئۆكتەبىر ئىنقىلاۋىدىن كىيىنكى سوتسىيالىستىك جەمئىيەتنى «پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراتتى ۋە بەربات قىلدى»دەپ ئاھ ئۇرسا،ئوستىرۋىسكى «ئىنسانىيەت تولۇق ئازاتلىققا ئىرىشىپ ،يىپيېڭى بەختىيار دەۋىرگە قەدەم قويدى»دەپ مەدھىيلەيدۇ.
مىسىر «ئەدەبىيات ئۇچۇرى»نىڭ 1995-يىلدىكى خەۋىرىگە قارىغاندا مىسىر جەمىئىيىتىدىكى ساقچىلارغا ۋە داۋالغۇۋاتقان دۆلەت ئىناۋىتىگە قارىتىلغان تىرورلۇق سۈيقەستلەر زىيالىلار ساھەسىدىكى «غەرىپنىڭ ئىددىيە ئەركىنلىگىنى تەرغىپ قىلغۇچى ۋە راۋاجلاندۇرغۇچى »دەپ سۈپەتلەنگەن زاتلارغىچە كىڭەيگەن .بۇنىڭ بىرىنجىسى بولۇپ «مىسىر پىروزىچىلىقىنىڭ ئاتىسى» 1988-يىللىق نوبىل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئىرىشكەن نەجىپ مەھپۇز سۈيقەستكە ئۇچرىغان .بىراق ئۇ ئامان قالغان .شۇ سەۋەپتىن مىسىر زىيالىلار بىرلەشمىسى 1994-يىلى 27-ئۆكتەبىردە رەسمىي قۇرۇلۇپ،كوللىكتىپ كۈچ ئارقىلىق ئەنئەنىۋى مەدىنىيەتنى ۋە دىننى قوغداش نامىدىكى رادىكال تەشكىلاتلارغا قارشى تۇرۇپ،ئىدىيە ۋە ئىجادىيەت ئەركىنلىگىنى قوغداشقا بەل باغلىدى، دىيىلگەن.
بۇنداق ۋەقەلەر ئالجىرىيە قاتارلىق ئىسلام مەدىنىيىتى قويۇقراق بولغان بىر قانچە مەملىكەتلەردىمۇ يۇقرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلگەن ئالجىرىيەدىكى بىر ئۆكتىچى تەشكىلات «قىسقا ۋاقىت ئىچىدە نام چىقىرىش غايەت زور مىقداردىكى »ئەدىبىيات مۇكاپاتىغا ئىگە بولۇش،فىرانسىيە ئاھالىسىدىن سىرت فىرانسوس تىلى قوللىنىدىغان دۆلەتلەردىكى ئاھالىلەرنىڭ ئىتىراپ قىلىشىغا ئىرىشىش قاتارلىك سەۋەپ بىلەن ئانا تىلىدا ئەمەس بەلكى فىرانسوس تىلىدە يېزىقچىلىق قىلىدىغان «ئالجىرىيە مەدىنىيىتىنىڭ سىمۋولى بولغان نەچچە ئون ئالىم ،شائىر،يازغۇچچىنى ئەر ياكى ئايال دىمەستى ئۆلتۇرگەن »شۇنداقلا بەزى گىزىتلەرمۇ غەرپ دۇنياسىغا يۈزلەنگەن بۇ كىشىلەرنى «ۋەتەن مىللەتنىڭ خائىنى »دەپ ئەيىپلەپ ،ئۇلارنى ئۆلتۈرۈۋىتىشنى ئاشكارە قوللىغان.
بۇنىڭدىن باشقا ،ئەرەپ ئەللىرىدىكى ئىسرائىلىيە يازغۇچىللىرى بىلەن مۇھاكىمە ئېلىپ بارغان بىرنەچچە يازغۇچى قاتتىق ئەيىپلەنگەندىن كىيىن ئەرەپ يازغۇچىلار ئىتىپاقىدىن چىقىرىۋىتىلگەندە مەزكۈر يازغۇچلار ۋە بىر قىسىم غەرىپنىڭ تەشۋىقات ۋاستىللىرى «بۇنداق چىكىدىن ئاشقان بىكىنمىچىلىك ۋە بىر تەرەپلىمە قاراشلار»غا قاتتىق ئىتىراز بىلدۈرگەن.
ھەممىمىزگە مەلۇمكى ،100 يىل بۇرۇن فىرانسىيە خىمىيە ئالىمى پاستىر گىرمانىيە ئارمىيەسى فىرانسىيەگە تاجاۋۇز قىلغاندا گىرمانىيەنىڭ داڭلىق بونن ئونۋىرستتىتىنىڭ پەخرىي ئۇنۋان كىنىشكىسىنى قايتۇرىۋەتكەن .ئۇنىڭ مۇرەسسەچى دوستلىرى ئۇنى ئەيىپلەپ «ئىلىم -پەننىڭ دۆلەت چىگرىسى بولمايدۇ»دەپ نەسىھەت قىلغاندا، پاستىر قەتئىيلىك بىلەن : «ئىلىم-پەننىڭ دۆلەت چىگرىسى بولمىغىنى بىلەن ئالىملارنىڭ ۋەتىنى بولىدۇ» دەپ جاۋاپ بەرگەن .دانىيەنىڭ مەشھۇر بالىلار ئەدەبىياتى يازغۇچىسى ئاندىرسىن گىرمانىيە دانىيەگە ھۇجۇم قىلغاندا، ئۆزىنىڭ گىرمان دوستى گىراف ئاۋگوستېنبورگ بىلەن دوستلۇقنى ئۈزگەنلىكىنى ئاشكارا جاكالىغان.
ئەجەپلىنەرلىك يىرى، غەربنىڭ ئەرەپ يازغۇچىلار ئىتىپاقىنى مۇتەئەسسىپلىكتە ئەيىپلىگەن تەشۋىقات ۋاستىللىرى بۈگۈنگە قەدەر پاستىر ۋە ئاندىرسىننىڭ يۇقۇرقىدەك ھەركىتىنى يۈكسەك ۋەتەنپەرۋەرلىك دەپ مەدھىيلەپ كەلمەكتە .شۈبھىسىز كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى ،غەرىپلىكلەر ھەر ۋاقىت چىخوفنىڭ «خامېلىيۇن»دىگەن ھىكايىسىدىكىدەك ئۆزگۈرۈشچانلىققا ئىگە.بۇ خىل ئۆزگۈرۈشچانلىق ئۇلارنى ئۆز زىمىنىدا بىر تۈپ دەرەخنىمۇ خالىغانچە كىسىشكە بولمايدىغانلىقى،بىر پارچە ئوتلاقنىمۇ ئاسراپ قوغدايدىغانلىقى،ئادەتتىكى شەخىسلەرنىڭمۇ كىشىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىدىغانلىقىدەك ھەركەتلىرى بىلەن باشقا ئەللەرگە ئۆزىنىڭ يۈكسەك دىمگۇراتتىيەدىكى دۆلەت ئىكەنلىگىنى كۆز-كۆز قىلىپ تۇرسىمۇ ،بىراق ئۇنىڭ 2-دۇنيا ئۇرۇشى خاتىمىسىدە -ياپونىيىنىڭ تەسلىم بولىشى مۇقۇملىشىپ قالغان ئەھۋال ئاستىدىمۇ سوۋت ئىتىپاقىغا ئۆز كۈچىنى نامايەن قىلىش مەخسىدىدە ياپونىيەدىكى ئىككى ئارالغا ئاتوم بومبىسىنى تاشلاپ 300مىڭدىن كۆپرەك بىگۇنا پۇقرانىڭ ئۆلىشى ۋە يارىدار بولىشىغا سەۋەپچى بولۇشى، يۇگۇسلاۋىيەدىكى ئىراقتىكى،ئافغانىستاندىكى تەھدىتكە ئۇچرىغان مەنپەئەتى ئۈچۈن مىڭلىغان ئونمىڭلىغان بىگۇنا خەلىقلەرنى بومباردىمان قىلغان قىلمىشلىرى ،ئۇرۇش سەۋەبىدىن يامراۋاتقان لەكمىڭ -لەكمىڭ مۇساپىرلار قوشۇنى ،ۋەيرانچىلىققا ئۇچرىغان شەھەر،كەنت يېزا-قىشلاقلار...بىزنىڭ تەپەككۇر ئىقتىدارى تۆۋەن كالا مىجەز ئادەملىرىمىزدىمۇ گۇمان قوزغايدۇ ئەلۋەتتە.

شەرقتە يۇقۇرقىدەك بىر قاتار ئاتالمىش «زامانىۋىلىشىش »تەرەپدارلىرى بىلەن ئەن-ئەنە تەرەپدارلىرى ئوتتۇرسىدا كەسكىن توقۇنۇش يۈز بىرىۋاتقان چاغدا 1994-يىلى ئامرىكىنىڭ دىپلوماتتىيە پەسىللىك ژورنىلىدا مۇنداق ماقالە ئېلان قىلىندى: «يېقىنقى زاماندىكى ئۇرۇشلا پادىشالار ئوتتۇرسىدىكى ئۇرۇشلار دۆلەت بىلەن دۆلەت ئوتتۇرسىدىكى ئۇرۇشلار ھەم دىنىي ئۇرۇشلار شەكلىدە ئېلىپ بېرىلدى.ئەمدى 4- باسقۇچ مەدەنىيەتلەر ئوتتۇرسىدىكى ئۇرۇشقا كىرىپ كەلدى ....نۆۋەتتە غەرىپ مەدىنىيىتى دۇچ كىلىۋاتقان ئەڭ چوڭ دۈشمەن كوڭزىچىلار مەدىنىيىتى بىلەن ئىسلام مەدىنىيىتىدىن ئىبارەت .شۇڭا بىز ،ئامرىكا ۋە غەرىپ مەدىنىيىتى ئوتتۇرسىدىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ ،كوڭزىچى دۆلەتلەر بىلەن ئىسلام دۆلەتلىرىگە رەڭگا -رەڭ شەكىللەر بىلەن مەدىنىيەت ئىكىسپورتىنى جىددىيلەشتۈرۈپ،ئۇلارنىڭ تەرەققىياتىنى بوغۇپ ،غەرپ دۆلەتلىرىنىڭ سىياسى،ئىقتىسادى،ھەربىي ئۈستۈنلىكىنى ساقلاپ قېلىشىمىز كىرەك . »دىيىلگەن.
كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى ،غەرىپلىكلەر مەدەنىيەت ئامىلىنىڭ سىياسى،ئىقتىسادى،ھەربىي جەھەتتىكى قۇۋۋەتلەرنىڭ ئاساس ئىكەنلىگىنى ھىس قىلغان ۋە ئەمىلىي تەدبىر تۈزگەن.
بىراق شەرىقنىڭ ساددا، كۆڭلى ياخشى مەدىنىيەت ئەرباپلىرى مەدىنىيەتنىڭ ماھىيەتلىك تەرىپىنىمۇ تونۇپ يىتەلمىگەن .ئۆزىنىڭ ۋەزىپىسىنى ئۆز خەلقىگە ئۆزىنى تونۇتۇش ئۈچۈن ئەمەس،بەلكى ئەخمەقلەرچە ئۆز مىللىتىنى باشقا مىللەتلەرگە تونۇتۇش،دەپ چۈشەنگەن.
بىزنىڭ كەلگۈسىمىز چوقۇم بۈگۈنىمىزنىڭ راۋاجى .شەرق بىلەن غەرىپنىڭ بۈگۈنى ئۇلارنىڭ تۈنۈگۈنكى تارىخىنىڭ داۋامى ،ئەلۋەتتە.
دىمەك شەرق بىلەن غەرپ بېسىپ ئۆتكەن ئۇزۇن مۇساپىدا مىلادىدىن بۇرۇنقى ئىمپىراتور ئىسكەندەرنىڭ شەرىققە يۈرۈش قىلىشىدىن ،مىلادىدىن كىيىنكى ئەھلى سەلىپنىڭ شەرققە يۈرۈش قىلىشىغىچە،ناپالىئوننىڭ ئوسمان ئىمپىرىيەسى زىمىنىغا بېسىپ كىرىشىدىن ئەپيۈن ئۇرۇشى ۋە ئامرىكىنىڭ ۋىيتنام ،چاۋشەنگە بېسىپ كىرىشى ۋە ئىراقنى بومباردىمان قىلىشىغىچە بولغان تارىخى جەريان شەرق مىللەتلىرىدە غەرىپلىكلەرگە قارىتا ئايىغىنى چىقىرالمايدىغان ئاداۋەتنى ساقلاپ كەلدى.يەنە بىر تەرەپتىن مىلادى 5-ئەسىرلەردە ھونلارنىڭ ياۋرۇپاغا بېسىپ كىرىپ ،شىمالدا بالتىق دېڭىزى،جەنۇپتا دوناي دەرياسىنى پاسىل قىلىپ ،ياۋرۇپانى بۆسۈپ ئۆتۈپ تاكى ئاتلانتىك ئوكيان قىرغاقلىرىغىچە بولغان ياۋرۇپا ھون ئىمپىرىيەسىنى قۇرۇشى ،7-8-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغىچە ئىسلام بايرىقى ئاستىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ خىرىستىيان ۋە رىم ئىمپىرىيەسىنىڭ خارابىيلىقىغا ،چىركاۋ،مىسا ،ۋە قوڭغۇراق ئاۋازلىرى ئورنىغا ئۆزىنىڭ زەپەر بايرىقىنى قاداپ ،مەسچىت سېلىپ،ھاياتى كۈچىگە تولغان تەگبىر ۋە ئەزان توۋلاشلىرى ،13-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدا چىنگىز موڭغۇللىرىنىڭ ھازىرقى روسسىيەدىن كىسىپ ئۆتۈپ ھونگىرىيە،چىخ-سىلوۋاكىيە ،پولشالارغىچە بېسىپ كىرىشى ،ئوسمان تۈرۈكلىرىنىڭ مىڭ يىل دەۋر سۈرگەن ۋىزانتىيە ئىمپىرىيىسىنى ھالاك قىلىشى ۋە ياۋرۇپانىڭ يۈرۈكى خىرىستىيانلارنىڭ سىموۋوللۇق شەھىرى كونىستانتىپولنىڭ ئۇلار تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنىپ ،مەڭگۈلۈك ئىستانبولغا ئۆزگەرتىلىشىدەك بىر قاتار تارىخى ۋەقەلەر غەرىپلىكلەرنىڭ قان قېنىغا ئۆچمەنلىك ئۇرىقىنى تېرىپ ،ئۇلارنىڭ شەرق مىللەتلىرىگە قارىتا «ئىنسانىيەت مەدىنىيىتىنى ۋەيران قىلغۇچىلار »ئىسلام ئەللىرى مەدىنىيىتىنى «ئازراقمۇ پەلىسەپە پۇرىقى بولمىغان خىيالى تەسەۋۋۇر ۋە دىنىي شەرىئەتتىن باشقا ھىچ نەرسىگە ئىگە ئەمەس»دەپ ھاقارەتلەپ كەمسىتىدىغان قاراشقا ئىگە قىلدى.
ئۇلارنىڭ قىسمەن ئالىملىرىدىن باشقىللىرى ئىنسانىيەتنىڭ بارلىق مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى غەرىپتە مەيدانغا كەلگەن دەيدىغان «غەرپ مەركەزچىلىك» نەزىرىيەسىنى تەرغىپ قىلدى . «دونكىخوت»نىڭ ئاپتورى سىرۋانتىس تۈرۈكلەرنى «تېگى پەس ،ياۋايى»دەپ تىللىسا،ئە.ر.ئىنادەك ئالىملارمۇ ئۇلارنى«مەدىنىيەتسىز،ۋەھشى»دەپ سۈپەتلىدى . ئامرىكىنىڭ ئىلىم-پەن تارىخى مۇتەخخەسىسى گىورگى ساتون «شەرق ۋە غەرىپنىڭ ئىلىم-پەن تارىخى» دىگەن ئەسىرىدە شەرىقنىڭ تارىخىنى ئەسلەپ : تەجرىبە ئىلمى،ماتىماتىكا،ۋە ئىلىم -پەننىڭ ئومۇمىي شەكلىنىڭ ئۇرىقى شەرقتىن كەلگەن ...شۇڭا تەجرىبە ئىلمى غەرىپنىڭ نەۋرىسى بولماي ،بەلكى شەرىقنىڭ كىيىنكى ئەۋلادى »دىگەن .كۆرۈنۈپ تۇرۇپتىكى ئەسلىدە تەجرىبە ئىلمىنىڭ دادىسى شەرق ،ئانىسى بولسا غەرپ ئىدى.
ئېيتايلۇق ،غەرىپلىكلەر تەرىپىدىن «مەدىنىيەتسىز-ياۋايىلار »دەپ قارالغان تۈركىي خەلىقلىرىنىڭ 11-ئەسىردە ياشىغان ئۇلۇغ ئالىمى ئەبۇ رەيھان بىرونىي ئەشۇلار ئاسترنومىيەدىكى بۈيۈك ئىنقىلاپ دەپ كۆككە كۆتۈرگەن ،ئۆزىدىن بەش يۈز يىل كىيىن ياشىغان كوپىرنىكنىڭ «قۇياش مەرگەز»تەلىماتىنىلا ئەمەس،ئۆزىدىن 600 يىل كىيىن ياشىغان ،يەنە شۇ غەرىپلىكلەر تەرىپىدىن مىخاينىكىغا دەۋر بۆلگۈچ تۆھپە قوشقان دىيىلگەن گالىلىي ۋە نىيوتوننىڭ جىسىمنىڭ ئەركىن چۈشۈش قانۇنىنىمۇ ئۆزىنىڭ «ئەل قانۇن مەسئۇدىي»ناملىق تەبىئەت پەنلىرى قامۇسلىرىدا ئوتتۇرغا قويۇپلا قالماي ،ھەتتا،19-ئەسىردىكى ئۈچ چوڭ كەشپىياتنىڭ بىرى سانالغان ئۆسۈملۈكلەرنىڭ تەبي شاللىنىش قانۇنىنىمۇ ئوتتۇرغا قويۇپ بولغان ئىدى.بىراق سانائەت ئىنقىلابىنىڭ كۈچى بىلەن دۇنيا سەھنىسىدە زومىگەرلىك ئورنىغا ئۆتىۋالغان غەرىپنىڭ ئەمىلىي كۈچى شەرىقتىن ئاستا-ئاستا ئۆتۈپ كەتتى.ۋە تەبىي ھالدىلا ھەرقايسى ساھەلەردە ئۇلارنىڭ ئۇلارنىڭ مونۇپوللىقى باش كۆتۈردى.
بۇ خىل مونۇپوللۇق سىياسى-ئىقتىزادى ساھەلەر بىلەن چەكلىنىپ قالماي باشقا ساھەلەردىمۇ ئۆز تەسىرىنى كۆرسىتىشكە باشلىدى . گۇگۇل ،پوشكىننىڭ تەسىرىنى روسلارنىڭ قۇدرىتىدىن،شىكسىپىرنىڭ دۇنياۋى شۆھرىتىنى ئىنگىلىزلارنىڭ چەكسىز كەتكەن مۇستەملىكە رايونلىرىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمىغىنىدەك ،شەرق مىللەتلىرىنىڭ مىللىي مىراسلىرى ۋە كىلاسسىكلىرىنىڭ جاھان مەدىنىيەت مۇنبىرىدە كۆزگە كۆرۈنمەسلىگىنى ئۇلارنىڭ غەرىپكە بېقىنغۇچىلىق ئورنىغا چۈشۈپ 2-نومۇرلۇق مىللەتكە ئايلىنىپ قالغىنىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ.
ئېنىقكى ،شەرىق نۇرغۇن جەھەتلەردىن ئۆز مۇستەقىللىقىنى يوقۇتۇپ بارماقتا .بۇ خىل يوقۇتىش ئىچكى ئامىللارنىڭ ماسلىشىشى ۋە تاشقى ئامىللارنىڭ تۈرتكىسى بىلەن ئورۇندالماقتا.بۈگۈنكى كۈندە شەرىقلىقلەرنىڭ ھاكىمىيەت ،ھەربىي-ئاپارات،تېخنىكا -سانائەت،پەن-مەدىنىيەت ساھەلىرىنىڭ قايسىسىدىلا بولمىسۇن غەرپنىڭ كونتۇروللىقىنى ھەر ۋاقىت ھىس قىلىپ تۇرىۋاتىمىز.غەرىپتىن ئىبارەت بۇ قورچاقبازنىڭ ئىدارىسىغا چۈشۈپ قالغان شەرىقنىڭ قورچاقلىرى ئۆزىنىڭ مەۋجۇت ھالىتىدىن نىمىلەرنى ھىس قىلالىدى؟
زىددىيەتلەر كۈنسىرى ئاشكارىلانماقتا ۋە كەسكىنلەشمەكتە...كۈنسىرى ئۆتكۈرلىشىۋاتقان دۇنيا ۋەزىيىتىدە ھەركەتچان ۋە ئۆزگۈرۈشچان قۇتۇپلار تېخىمۇ ھەركەتچانلىققا ۋە ئۆزگۈرۈشچانلىققا قاراپ يۈزلەنمەكتە.خىرىستىيان مەدىنىيىتى ،ئىسلام مەدىنىيىتى ،ۋە بۇددا ۋە كوڭزى مەدەنىيەتلىرى قورشاۋىدا تۇرغان ب د ت مۇ ئۆزىنىڭ نىزامنامىسىدىكى مۇقەددەس ھوقۇقنىڭ تەڭپۇڭلىقىنى يوقۇتۇپ ،ئېغىرلىق مەرگەزلىرىنىڭ سۈرۈلىشىگە ئەگىشىپ ،.ئېغىپ ماڭدى .مانا مۇشۇنداق ئۆزگۈرۈشچان دۇنيا ۋەزىيىتىدە بىزنىڭ شەرق ئەدەبىياتىمىز نىمە روللارنى ئوينىدى؟؟ئۇ شەرىقلىقلەرگە نىمىلەرنى بىرەلىدى؟
1988-يىلى مىسىرلىق نەجىپ مەھپۇز ئۆزىنىڭ «ئۈچ كوچا تىرولوگىيىسى»بىلەن نوبىل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئىرىشتى.روماندا يەتكىچە گاڭگىرىغان ،شەرەپلىك ئەن-ئەنىللىرى ۋە ئەخلاق ئۆلچەملىرى بىلەن تولۇق گۇمران بولغان مىسىر جەمئىيىتىنىڭ غەرىپتىن كەلگەن ماتىريالىستىك ئىددىيەنىڭ تەسىرىدە ئويغا نغانلىقىدىن ئىبارەت ۋەقەلەر تەسۋىرلەنگەن ئىدى.
1982-يىلى دۇنيا ئەدىبىيات ساھەسىدىكى مۇتلەق نوپۇسلۇق كىشىلەر پارىژدا پۈتكۈل دۇنياغا تۈركىيىلىك يازغۇچى ياشار كامالنىڭ «مەمەت ئاۋاق»رومانىنىڭ 30 يىلدىن بۇيانقى دۇنيادىكى«ئەڭ ئۇلۇغ رومان» ئىكەنلىگىنى جاكالىدى رومان ئەينى دەۋردىكى مۇستاپا كامالنىڭ ھاكىم مۇتلەقلىقى دەۋر سۈرگەن مىللىي ئاڭ ۋە مەدەنىيەت ئېغىر بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراپ،دۆلەت قانۇنىدىن تارتىپ شەخسىلەرنىڭ كىيىنىشىگىچە غەرپلىشىش دولقۇنى ئەۋج ئالغان دەۋر شارائىتىدا يېزىلغان بولۇپ ،تۈركىيە دىھقانلىرىنىڭ ئاددىي-ساددا،چىداملىق،باتۇر ،ئۆزگۈرۈشچان روھىي ھالىتى بىلەن ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنىڭ سىياسى زومىگەر،،چىرىك مۇستەبىت،ئاچكۆز ،شەپقەتسىز خاراكتىرىنى يورۇتۇپ بىرىلگەن .ياشار كامال مەمەت ئاۋاقتىن ئىبارەت بۇ سەرگەردان خەلق قەھرىمانىنى نەجىپ مەھپۇزدەك قانداقتۇر چەتئەلدىن كەلگەن ئىددىيە بىلەن ئۇچراشتۇرماي ،ئەينى دەۋردە ھۆكۈمەت تەرىپىدىن قاتتىق باستۇرۇلغان، ئەنئەنىۋى مۇقەددەس ئىدىيىنىڭ سىمۋولى بولغان پەرھات ئىمام بىلەن يۇغۇرۇپ، ئۇلۇغ بىر روھنى دۇنياغا كەلتۈرگەن.
دەل مۇشۇ نوقتىدا «مەمەت ئاۋاق» رومانى «ئۈچ كوچا تىرولوگىيىسى» بىلەن مۇتلەق قارىمۇ قارشىلىققا ئىگە.
نىمە ئۈچۈن مەمەت ئاۋاق نوبىل مۇكاپاتىغا ئىرىشەلمەيدۇ؟
شەرق بىلەن غەرپنىڭ ئۈستۈنلۈك تالىشىشى ئۈچۈن بولىۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيادىكى بۇ شەكىلسىز ۋە ئۈن -تىۋىشسىز كۈرەشتە كەسكىن قىلىپ ئېيتىمىزكى ،"نوبىل ئەدەبىيات مۇكاپاتى»غەرپ مەدەنىيىتىنىڭ بىر تۈرلۈك ئىستىراتىگىيىلىك قورالى .بۇ قورال غەرپ مەدەنىيىتىنىڭ شەرق تۇپرىقىدا ئاستا-ئاستا ئومۇملىشىشى ئۈچۈن ئاكتىپ رول ئوينىسا ،مۇقەددەس ئەجداتلىرى ۋە ئەن-ئەنىللىرىنى ئۇنتۇش ھەم ئىنكار قىلىش دەرىجىسىگە يېتىپ كەلگەن ھازىرقى شەرقلىكلەرنىڭ ئۆزلۈك ئىڭىنى ئويغۇ تۇش ،ئۇلۇغ مىللىي روھىنى ئورنىدىن دەست تۇرغۇزۇش مەقسىدى ئۈچۈن پاسسىپ رول ئوينايدۇ .تۈركىي خەلىقلىرىنىڭ مۇنەۋۋەر ئوغلى ياشار كامالنىڭ «مەمەت ئاۋاق» رومانى بىلەن نەجىپ مەھپۇزنىڭ «ئۈچ كوچا تىرولوگىيىسى» يۇقۇرقىدەك غەيرى غەرەزلەردە ئۆز -ئارا قارشىلىقنىڭ نەمۇنىسىدۇر.
ئېنىقكى ،غەرىپلىكلەر يەنى ئەينى دەۋردىكى ئەھلى سەلىپچىلەرنىڭ بۈگۈنكى ئەۋلاتلىرى ئۆزلىرىنىڭ «نوبىل ئەدىبىيات مۇكاپاتى»نى قانداق ئادەمگە قانداق ئەسەرگە بىرىش توغرۇلۇق ئېنىق مەيدانغا ۋە كۆز قاراشقا ئىگە شۇ سەۋەپتىن ئۇلارنىڭ دىققىتىنى ياشار كامال ئەمەس، نەجىپ مەھپۇز، «مەمەت ئاۋاق» ئەمەس، «ئۈچ كوچا تىرولوگىيىسى» جەلپ قىلغان.
قىسقىسى،1964- يىلى «نوبىل ئەدەبىيات مۇكاپاتى»غا ئېرىشىپ ،ئېلىشنى رەت قىلغان فىرانسىيەلىك پەيلاسوپ ساترىينىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا ،«نوبىل ئەدەبىيات مۇكاپاتى غەرىپنىڭ يازغۇچىللىرىغا ،شەرقنىڭ مىللىي ساتقۇنلىرىغا بىرىلىدىغان مۇكاپاتتۇر».دىمەك ،شەرق ئەدەبىياتىدا ماددىي مۇكاپات ۋە مەنىۋى شان-شەرەپ تەمەسى بىلەن ،ئۆز مىللىتىنىڭ جان كۆيەر يول باشچىسى بولۇش ئوتتۇرسىدىكى يوشۇرغۇسىز زىددىيەت ئاشكارىلانماقتا.شەرق ئەدەبىياتىنىڭ كەلگۈسىدە ئۆز خەلقىگە نىمىلەرنى بىرەلىشى دەل بۈگۈنكى شەرىقلىقلەرنىڭ ئىنتىلىشى ۋە ئۆز -ئۆزىنىڭ مەۋجۇد ھالىتىنى ،ئۆزلىرىگە نىمە كىرەكلىگىنى ھىس قىلالىشىدىكى تەپەككۇر ئىقتىدارىغا باغلىق.قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا ،شەرق ئەدەبىياتىنىڭ ئەتىسى شەرقلىقلەرنىڭ ئەتىسىدۇر.شەرىقنىڭ خاسىيەتلىك بىر پارچىسى بولغان رايونىمىزغا نىسبەتەنمۇ ئەدەبىيات بىلەن ئەدىپنىڭ جەمئىيەتكە بولغان تەسىرى تولىمۇ تۆۋەن مۆلچەرلەنمەكتە .ئوقۇتقۇچى ئىنسان روھىنىڭ ئىنژىنىرى بولسا ،بىر مۇنەۋۋەر يازغۇچى بىر دەۋرنىڭ ،بىر ئەۋلاتنىڭ ئىنژىنىرىدۇر . ئەمما ئەدەبىياتىمىز ۋە زور كۆپچىلىك ئەدىپلىرىمىز بۇ نوقتىدا ئۆزىنىڭ مۇقەددەس ۋەزىپىسىنى ئۆتەشنىڭ ئورنىغا ،نوقۇل «رىيال تۇرمۇشنىڭ ئەكس ئەتتۈرگۈچىسى »لىك سالاھىيىتى بىلەن يېزىقچىلىق قىلىپ كەلدى.
ئەدىپلىرىمىز ۋە ئەدەبىياتىمىز بىزنىڭ تارىخىمىزنى ئەزگۈچى باي -پومىشچىكلار بىلەن ،ئىزىلگۈچى كەمبەغەللەر ئوتتۇرسىدىكى سىنىپىي كۆرەش ،خاراكتىرىمىزنى ناخشا -ئۇسۇلغا ماھىر ،مىھماندوست،ئارزۇ-ئارمانلىرىمىزنى كۆپ خىل ئىگىلىك بىلەن شۇغۇللانغان ،چىرايلىق ئائىلە قۇرۇپ ،بەختلىك تۇرمۇش كەچۈرۈش،پارلاق كەلگۈسىمىزنى پەن -تېخنىكا بىلەن قوراللىنىپ زامانىۋىلىشىز ،دېگەندەك تەركىپلەر بىلەن سۈرەتلەپ بەردى .بۇ خىلدىكى ئاددىي ھەم مەۋھۇم تەركىپلەر بولسا ،تەپەككۇرى ۋە ئۈمد تەمەسى ئۇنىڭدىنمۇ ئاددىي ئوقۇرمەنلەرنى يىتىشتۈردى.
يۇقارقىدەك بىر قاتار سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن ،بۇ خىلدىكى ئوقۇرمەنلەر مۇھىت ۋە ئاڭنىڭ قوش تەرەپلىك مۇناسىۋىتىگە ئەمەس بەلكىم نوقۇل ھالدا بىر تەرەپلىمە مۇناسىۋىتىگىلا چوقۇنۇپ كەلدى.ئەدەبىياتىمىز ۋە قىسمەن ئەدىپلىرىمىز خەلقىمىزگە بىر بولسا خۇراپاتلىق ۋە فىئودالىزىمنىڭ قالدۇق ئاسارىتىدە ياشاۋاتقان يېزىلارنى ،مەھەللىلەرنى،ئۇرۇق-تۇققانلارنى «زامانىۋىلاشقان يېڭى ئاڭغا ،يېڭى قىياپەتكە ئىگە قىلىش»مەخسىدىدە ئىزدىنىۋاتقان ئالىي مەلۇماتلىق ياشلارنىڭ ئوبرازى بىلەن ئۇلارنىڭ «كونىلىقتىن قۇتۇلغان روھىي دۇنياسى»نى «يېڭىلىق»-«تەرەققىيات»سۈپىتىدە تاڭدى.
بىر بولسا «نادان-قالاق »دىيارىمىزغا ياۋرۇپادىن قۇياشقا مىنىپ كەلگەن بىر بالىنىڭ سىماسىنى سىزىپ بەردى،قويۇق ئۆزگىچىلىككە ئىگە بوستانلىق ۋە مەھەللىۋى مەدەنىيەت ئۆزىگىلا خاس بولغان مۇھەببىتى ۋە نەپرىتىدىن ئايرىلىپ،ئومۇمىيلىققا مەجبۇرلاندى...پەقەت يېقىنقى يىللارغا كەلگەندىلا ئەدەبىياتىمىز ئۆز خەلقىنىڭ يىلتىزى ،ئىتنىك تەركىبى،قايغۇ-ھەسرىتى ،خوشاللىقى ۋە تەقدىر-ئىستىقبالى توغرىسىدا ئىزدىنىشكە باشلىدى. «بىز كىم؟»دىگەن سوئال ئالدىن ئويغا نغان يازغۇچى -ئەدىپلىرىمىزنىڭ مۇھاكىمە تىمىسىغا ئايلاندى. ئېغىر مەسئۇلىيەت بەدىلىگە ھامىلدار ساناقسىز سۇئاللار سوئاللار ئالدىمىزدە دۆۋىلىشىپ تۇرماقتا.بىز تارىخىمىزنىڭ نادانلىق ،مەھكۇملۇق بىلەن تولغان ئۆتمۈش بەتلىرىدىن ئۆزگىلەرنىڭ قويغان يول بەلگىللىرى بىلەن ئىسسىق جېنىمىزنى ۋە ھىساپسىز ئەلەم-ھەسرەتلىرىمىزنى يۈدۈپ بۈگۈنگە ئۇلاشتۇق.دەر ھەقىقەت ،ئەدىپ يازغۇچىللىرىمىز بىزنىڭ ئىستىقبالىمىزغا ،تەقدىرىمىزگە ،ماڭىدىغان مۇساپىلەرگە ئالدىن يول بەلگۈسى قادايدىغان كىشىلەردۇر.كۆز ئالدىمىزدىكى ھەر تۈرلۈك ئىددىيە-ئېقىملارنىڭ گىرەلەشمە ۋە كىسىشمە سىزىق-سىزىق نوقتىللىرى بىلەن چەكسىز ھايات مۇساپىسىدە ئەدىپلىرىمىز ۋە ئەدەبىياتىمىز ئۆزىنىڭ پاكىز تەپەككۇر ۋە مۇستەھكەم ئىمانىدىن ئايرىلمىسۇن...

2001-يىلى قۇمۇل شەھەر ئىچى جىگدە قۇدۇق كەنتىدىن ئابدۇرىيىم ئابلەتخان
********************************

تولۇق ئوقۇش